08 · Aesthetics & Phenomenology
08 · สุนทรียศาสตร์และปรากฏการณ์วิทยา
This chapter sits in Part I, the Court of Philosophy — the eighth and final hearing before the benches switch, where philosophy asks the machine what the critics and the artists notice that the builders do not.
การไต่สวนครั้งที่ 8 คือครั้งสุดท้ายก่อนม้านั่งคู่ความจะสลับฝั่ง บทนี้อยู่ในภาค I ศาลปรัชญา ที่ปรัชญาถามเครื่องจักรว่านักวิจารณ์และศิลปินเห็นอะไรที่ผู้สร้างมองไม่เห็น
What do the critics and the artists see that the builders miss?
นักวิจารณ์และศิลปินเห็นอะไรที่ผู้สร้างมองข้ามไป
In October 2018, Christie's auctioned Portrait of Edmond de Belamy, a blurred, unfinished-looking image of a stout man in a dark coat, estimated at $7,000–10,000. It sold for $432,500. The work had been produced by a generative adversarial network trained by Obvious, a three-person Paris collective, on roughly 15,000 portraits scraped from WikiArt — and, as reporters soon discovered, on code adapted almost unmodified from a public GitHub repository written by Robbie Barrat, a teenager Obvious never publicly credited until pressed (Hyperallergic, "Christie's Sells 'AI-Generated' Art for $432,500 As Controversy Swirls Over Creators' Use of Copied Code"). Where a painter signs a canvas, Obvious printed, in the lower-right corner, the mathematical objective their network had trained against: min G max D 𝔼x[log(D(x))] + 𝔼z[log(1−D(G(z)))] — the generator and discriminator's loss function, standing in for a hand. The painting had, quite literally, signed itself with its own machinery instead of an author.
ภาพที่ตั้งราคาประเมินไว้ 7,000–10,000 ดอลลาร์ ขายไปที่ 432,500 ดอลลาร์ Christie's ประมูล Portrait of Edmond de Belamy ในเดือนตุลาคม 2018 ภาพเบลอ ดูเหมือนวาดไม่เสร็จ เป็นชายร่างท้วมในเสื้อโค้ตสีเข้ม ผู้ผลิตคือ generative adversarial network ที่ Obvious กลุ่มศิลปินสามคนจากปารีสเทรนจากภาพเหมือนราว 15,000 ภาพที่ดึงมาจาก WikiArt และนักข่าวค้นพบในเวลาต่อมาว่ายังใช้โค้ดที่ดัดแปลงมาแทบไม่เปลี่ยนแปลงจากที่เก็บ GitHub สาธารณะของ Robbie Barrat วัยรุ่นคนหนึ่งที่ Obvious ไม่เคยให้เครดิตต่อสาธารณะจนกระทั่งถูกกดดัน (Hyperallergic, "Christie's Sells 'AI-Generated' Art for $432,500 As Controversy Swirls Over Creators' Use of Copied Code") ตรงมุมล่างขวา ในจุดที่จิตรกรจะเซ็นชื่อบนผืนผ้าใบ Obvious พิมพ์เป้าหมายทางคณิตศาสตร์ที่เครือข่ายของพวกเขาเทรนเทียบไว้แทน — min G max D 𝔼x[log(D(x))] + 𝔼z[log(1−D(G(z)))] — ฟังก์ชันการสูญเสีย (loss function) ของ generator กับ discriminator ยืนแทนที่ลายมือ ภาพวาดนี้เซ็นชื่อตัวเองด้วยกลไกของมันเอง ไม่ใช่ด้วยผู้ประพันธ์ ตามตัวอักษรจริงๆ
Every question this chapter has to ask is already sitting in that signature. Whose work is it — Obvious's, for choosing the dataset and the frame and the price? Barrat's, for writing the network that actually learned the weights? The eighteenth- and nineteenth-century portraitists in WikiArt, whose brushwork the model had statistically absorbed and recombined? Or no one's, because a loss function has no hand at all? The builders of computing have their own, older answer to a related question — not who made a thing beautiful, but why beauty should matter to engineering at all — and it is worth hearing their case before the critics take the stand.
ลายเซ็นนั้นบรรจุทุกคำถามที่บทนี้ต้องถามไว้แล้ว ผลงานนี้เป็นของใคร ของ Obvious ที่เลือกชุดข้อมูล กรอบ และราคา ของ Barrat ที่เขียนเครือข่ายซึ่งเรียนค่าน้ำหนัก (weight) ออกมาจริงๆ ของจิตรกรผู้วาดภาพเหมือนในศตวรรษที่สิบแปดและสิบเก้าใน WikiArt ที่โมเดลดูดซับฝีแปรงของพวกเขาไปผสมใหม่ทางสถิติ หรือไม่ใช่ของใครเลย เพราะฟังก์ชันการสูญเสียไม่มีมือ ผู้สร้างวงการคอมพิวเตอร์มีคำตอบของตัวเองที่เก่ากว่านั้น ต่อคำถามข้างเคียงกัน — ไม่ใช่ว่าใครทำให้สิ่งหนึ่งงดงาม แต่ทำไมความงามจึงควรมีความหมายต่อวิศวกรรมตั้งแต่ต้น ควรฟังข้อโต้แย้งฝ่ายนี้ก่อนที่นักวิจารณ์จะขึ้นให้การ
G. H. Hardy opened A Mathematician's Apology (1940) with a claim that sounds like vanity and is actually an epistemic demand: "Beauty is the first test: there is no permanent place in the world for ugly mathematics" (Hardy, A Mathematician's Apology, 1940). Computing inherited the demand and gave it teeth. Edsger Dijkstra's 1968 letter to Communications of the ACM, "Go To Statement Considered Harmful," argued that unrestrained jumps in a program's control flow make it impossible for a reader to hold a correctness argument in mind — not merely ugly, but unverifiable, because a mind that cannot trace a program's structure cannot check its proof. Donald Knuth, who had begun the project in 1962, published the first volume of The Art of Computer Programming that same year and has spent more than six decades still writing it, volume by volume, because for Knuth an algorithm's elegance and its correctness were never two separate virtues to trade against each other. In this tradition, beauty is not decoration applied after the logic works. It is the condition under which a human being — not just a compiler — can tell that the logic works at all.
"ความงามคือบททดสอบข้อแรก โลกนี้ไม่มีที่ทางถาวรให้กับคณิตศาสตร์ที่น่าเกลียด" ("Beauty is the first test: there is no permanent place in the world for ugly mathematics") G. H. Hardy เปิด A Mathematician's Apology (1940) ด้วยประโยคที่ฟังเหมือนความหลงตัวเอง แต่เป็นข้อเรียกร้องเชิงญาณวิทยา (epistemic) (Hardy, A Mathematician's Apology, 1940) วงการคอมพิวเตอร์รับข้อเรียกร้องนี้มาแล้วใส่เขี้ยวเล็บให้ จดหมายปี 1968 ของ Edsger Dijkstra ถึง Communications of the ACM เรื่อง "Go To Statement Considered Harmful" โต้แย้งว่าการกระโดดข้ามอย่างไร้ข้อจำกัดใน control flow ของโปรแกรมทำให้ผู้อ่านถือข้อโต้แย้งเรื่องความถูกต้องไว้ในหัวไม่ได้ ไม่ใช่แค่น่าเกลียด แต่ตรวจสอบไม่ได้ เพราะจิตที่ไล่ตามโครงสร้างของโปรแกรมไม่ทัน ย่อมตรวจบทพิสูจน์ของมันไม่ได้ Donald Knuth เริ่มโปรเจกต์ของเขาในปี 1962 ออกเล่มแรกของ The Art of Computer Programming ในปีเดียวกัน และยังเขียนต่อทีละเล่มมากว่าหกทศวรรษ เพราะสำหรับ Knuth ความสง่างามของอัลกอริทึมกับความถูกต้องไม่เคยเป็นคุณธรรมสองอย่างที่ต้องเอามาแลกกัน ในประเพณีนี้ ความงามไม่ใช่เครื่องประดับที่แปะทีหลังเมื่อตรรกะทำงานแล้ว มันคือเงื่อนไขที่ทำให้มนุษย์คนหนึ่ง ไม่ใช่แค่คอมไพเลอร์ บอกได้ว่าตรรกะนั้นทำงานจริงหรือไม่
Hubert Dreyfus thought the builders were solving the wrong problem entirely. In a 1965 RAND paper commissioned to evaluate artificial intelligence research and titled, pointedly, "Alchemy and Artificial Intelligence," he argued that treating cognition as rule-governed symbol manipulation missed what Heidegger and Merleau-Ponty had already shown about ordinary human competence: skillful coping in a world — knowing how to finish a sentence, cross a room, read a face — is holistic, embodied, and pre-theoretical, not decomposable into the explicit rules a program could follow (RAND, Alchemy and Artificial Intelligence, P-3244, 1965). The expanded argument, What Computers Can't Do (1972), was met with outrage from the AI community it targeted and quietly vindicated by a discipline that had not yet been founded. Rodney Brooks's subsumption robots, described in "Elephants Don't Play Chess" (1990), abandoned symbolic world-models entirely for layered, reactive behaviors coupled directly to sensors and motors — Brooks's own slogan, "the world is its own best model," is close enough to Dreyfus's phenomenology that embodied robotics reads, in hindsight, like Dreyfus's critique built rather than merely argued. Large language models complicate the picture from the opposite direction: fluent, contextually apt conversation produced by systems with no body, no world to cope in, and nothing at stake in any outcome — an achievement Dreyfus's argument, on its face, should not have permitted. Whether that is a refutation or a change of subject remains open: fluent text is not obviously the same accomplishment as skillful worldly coping, and defenders of the critique — including Dreyfus's own later essay "Why Heideggerian AI Failed" (2007) — would say the goalposts moved rather than the argument broke.
Hubert Dreyfus คิดว่าผู้สร้างแก้ปัญหาผิดข้อทั้งหมด เปเปอร์ RAND ปี 1965 ที่เขาได้รับมอบหมายให้ประเมินงานวิจัยปัญญาประดิษฐ์ ตั้งชื่ออย่างจงใจว่า "Alchemy and Artificial Intelligence" ข้อโต้แย้งของเขาคือ การมองการรู้คิด (cognition) เป็นการจัดการสัญลักษณ์ตามกฎ พลาดสิ่งที่ Heidegger และ Merleau-Ponty แสดงไว้แล้วเรื่องความสามารถของมนุษย์ธรรมดา การรับมือกับโลกอย่างชำนาญ — รู้วิธีพูดประโยคให้จบ เดินข้ามห้อง อ่านสีหน้าคน — เป็นเรื่ององค์รวม มีร่าง (embodied) และมาก่อนทฤษฎี แยกย่อยลงเป็นกฎชัดแจ้งที่โปรแกรมทำตามได้ไม่ได้ (RAND, Alchemy and Artificial Intelligence, P-3244, 1965) ฉบับขยาย What Computers Can't Do (1972) เจอความโกรธเกรี้ยวจากวงการ AI ที่มันเล่นงาน และได้รับการพิสูจน์ว่าถูกอย่างเงียบๆ จากสาขาวิชาที่ตอนนั้นยังไม่ถือกำเนิด หุ่นยนต์แบบ subsumption ของ Rodney Brooks ใน "Elephants Don't Play Chess" (1990) ทิ้งแบบจำลองโลกเชิงสัญลักษณ์ทั้งหมด หันไปใช้พฤติกรรมเป็นชั้นๆ ที่ตอบสนองทันทีและต่อตรงกับเซนเซอร์และมอเตอร์ คำขวัญของ Brooks เองที่ว่า "โลกคือแบบจำลองที่ดีที่สุดของตัวมันเอง" ใกล้ปรากฏการณ์วิทยาของ Dreyfus มากพอที่หุ่นยนต์แบบมีร่าง (embodied robotics) เมื่อมองย้อนกลับไป อ่านได้เหมือนข้อวิจารณ์ของ Dreyfus ถูกสร้างขึ้นจริง ไม่ใช่แค่ถูกโต้แย้งไว้ โมเดลภาษาขนาดใหญ่ทำให้ภาพซับซ้อนขึ้นจากทิศตรงข้าม — บทสนทนาที่คล่องแคล่วและเข้ากับบริบท ผลิตโดยระบบที่ไม่มีร่างกาย ไม่มีโลกให้ต้องรับมือ และไม่มีอะไรเป็นเดิมพันในผลลัพธ์ใด เป็นความสำเร็จที่ข้อโต้แย้งของ Dreyfus เมื่อดูผิวเผินไม่ควรอนุญาตให้เกิด นี่เป็นการหักล้างหรือแค่เปลี่ยนหัวข้อ ยังเป็นคำถามเปิด ข้อความที่คล่องแคล่วไม่ใช่ความสำเร็จเดียวกันอย่างชัดเจนกับการรับมือโลกอย่างชำนาญ และผู้ปกป้องข้อวิจารณ์นี้ รวมถึงบทความยุคหลังของ Dreyfus เองเรื่อง "Why Heideggerian AI Failed" (2007) จะบอกว่าเป้าถูกย้าย ไม่ใช่ข้อโต้แย้งพัง
Heidegger's own later work supplies the vocabulary for what happened to Barrat's code once it entered Obvious's pipeline. "The Question Concerning Technology" (1954, developed from a 1949 Bremen lecture) argues that modern technology's essence is a mode of revealing he calls Gestell, enframing: the world shows up not as something encountered on its own terms but as standing-reserve (Bestand) — resource, on tap, awaiting further ordering (Wikipedia, "Gestell"). Barrat's repository, released in the spirit of open-source sharing, was absorbed by Obvious as exactly this: not an authored work to be encountered and credited, but raw material on tap for a saleable print. This is also the moment this chapter owes its reader the fact usually left out of Heidegger's aesthetics: he joined the Nazi Party on 1 May 1933, ten days after being elected Rector of Freiburg, delivered a rectoral address endorsing the regime, and never fully accounted for either afterward. A philosopher who diagnosed the ordering of the world into mere resource is not thereby cleared of having served, at the one moment his institutional power was greatest, a regime that ordered human beings into exactly that category.
คำศัพท์สำหรับสิ่งที่เกิดกับโค้ดของ Barrat เมื่อมันเข้าสู่สายการผลิตของ Obvious มาจากงานยุคหลังของ Heidegger เอง "The Question Concerning Technology" (1954 พัฒนาจากการบรรยายที่ Bremen ในปี 1949) โต้แย้งว่าแก่นแท้ของเทคโนโลยีสมัยใหม่คือรูปแบบหนึ่งของการเปิดเผยที่เขาเรียกว่า Gestell การจัดกรอบ (enframing) — โลกไม่ปรากฏตัวในฐานะสิ่งที่ถูกพบเจอตามเงื่อนไขของมันเอง แต่ปรากฏเป็น คลังสำรองพร้อมใช้ (standing-reserve) (Bestand) ทรัพยากรที่พร้อมจ่าย รอการจัดระเบียบต่อไป (Wikipedia, "Gestell") ที่เก็บโค้ดของ Barrat เผยแพร่ด้วยจิตวิญญาณของการแบ่งปันแบบโอเพนซอร์ส Obvious ดูดซับมันไปแบบนี้เป๊ะ ไม่ใช่ผลงานที่มีผู้ประพันธ์และควรได้รับเครดิต แต่เป็นวัตถุดิบพร้อมจ่ายสำหรับงานพิมพ์ที่ขายได้ ตรงนี้บทนี้ติดค้างข้อเท็จจริงกับผู้อ่าน ข้อเท็จจริงที่มักถูกละไว้จากสุนทรียศาสตร์ของ Heidegger เขาเข้าพรรคนาซีวันที่ 1 พฤษภาคม 1933 สิบวันหลังได้รับเลือกเป็นอธิการบดีของ Freiburg กล่าวสุนทรพจน์รับตำแหน่งอธิการบดีสนับสนุนระบอบนั้น และไม่เคยอธิบายทั้งสองเรื่องได้ครบถ้วนในภายหลัง นักปรัชญาที่วินิจฉัยการจัดระเบียบโลกให้เหลือแค่ทรัพยากร ไม่ได้พ้นผิดจากการรับใช้ระบอบที่จัดระเบียบมนุษย์ลงในหมวดหมู่เดียวกันนั้นเป๊ะ ในช่วงที่อำนาจในสถาบันของเขาสูงที่สุด
Andy Clark and David Chalmers's "The Extended Mind" (1998) offers, unexpectedly, the frame that ties the signature back to the hammer. Their parity principle holds that a part of the world counts as part of a cognitive process if it plays the role a part of the brain would play were the process run entirely in the head — illustrated by Otto, their thought-experiment Alzheimer's patient, whose notebook functions as his memory precisely because he consults it as unreflectively as a person consults recollection (Clark & Chalmers, "The Extended Mind," Analysis 58(1), 1998). That transparency-in-use is close to Heidegger's earlier and more famous idea, from Being and Time (1927): a hammer, skillfully wielded, withdraws from attention and becomes ready-to-hand (zuhanden); only a broken hammer becomes present-at-hand (vorhanden), a mere object demanding inspection. Elegant code disappears into a reader's understanding the same way; Otto's notebook disappears into his remembering the same way; and a programmer pairing with a language model that completes half their keystrokes is asking, in practice, exactly Otto's question — where does the boundary of authorship sit once part of the work happens somewhere the hand never touched. Obvious signed their canvas with an equation because, whether they knew it or not, that was the one honest answer available: the hand had already withdrawn.
กรอบที่ผูกลายเซ็นนั้นกลับไปหาค้อนมาจากที่ไม่มีใครคาด — "The Extended Mind" (1998) ของ Andy Clark และ David Chalmers หลักความเสมอภาค (parity principle) ของพวกเขายืนยันว่าส่วนหนึ่งของโลกนับเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการรู้คิดได้ ถ้ามันเล่นบทบาทที่ส่วนหนึ่งของสมองจะเล่น หากกระบวนการนั้นทำงานอยู่ในหัวทั้งหมด ตัวอย่างคือ Otto ผู้ป่วยอัลไซเมอร์ในการทดลองทางความคิดของพวกเขา สมุดบันทึกทำหน้าที่เป็นความทรงจำของเขาเป๊ะ เพราะเขาเปิดดูมันโดยไม่ต้องคิดทบทวน เหมือนคนคนหนึ่งเรียกความทรงจำของตัวเองขึ้นมา (Clark & Chalmers, "The Extended Mind," Analysis 58(1), 1998) ความโปร่งใสในการใช้งานแบบนั้นใกล้ไอเดียยุคก่อนหน้าและดังกว่าของ Heidegger จาก Being and Time (1927) — ค้อนที่ถูกใช้อย่างชำนาญจะถอนตัวจากความสนใจและกลายเป็น พร้อมมือ (ready-to-hand) (zuhanden) มีแต่ค้อนที่หักเท่านั้นที่กลายเป็น ประจักษ์ต่อหน้า (present-at-hand) (vorhanden) วัตถุธรรมดาที่เรียกร้องการตรวจสอบ โค้ดที่สง่างามหายเข้าไปในความเข้าใจของผู้อ่านแบบเดียวกัน สมุดบันทึกของ Otto หายเข้าไปในการจดจำของเขาแบบเดียวกัน และโปรแกรมเมอร์ที่ทำงานคู่กับโมเดลภาษาที่เติมคีย์สโตรกให้ครึ่งหนึ่ง กำลังถามคำถามของ Otto อยู่ในทางปฏิบัติ — เส้นแบ่งของความเป็นผู้ประพันธ์อยู่ตรงไหน เมื่อส่วนหนึ่งของงานเกิดขึ้นในที่ที่มือไม่เคยแตะ Obvious เซ็นผืนผ้าใบด้วยสมการ เพราะไม่ว่าพวกเขาจะรู้ตัวหรือไม่ นั่นคือคำตอบซื่อสัตย์เพียงคำตอบเดียวที่เหลืออยู่ — มือถอนตัวไปแล้ว
Connections
เชื่อมโยง
Chapter 04 supplies the deeper argument about symbols, minds, and the Chinese Room that Dreyfus's critique runs alongside. Chapter 05 returns to Barrat's code through Wittgenstein's rule-following problem — what a repository "says" once someone else runs it. Chapter 13 continues the embodiment question through the grounding problem in learning machines.
บทที่ 04 ให้ข้อโต้แย้งที่ลึกกว่าเรื่องสัญลักษณ์ จิต และห้องจีน (Chinese Room) ที่ข้อวิจารณ์ของ Dreyfus วิ่งขนานไปด้วย บทที่ 05 กลับไปหาโค้ดของ Barrat ผ่านปัญหาการทำตามกฎ (rule-following) ของ Wittgenstein — ที่เก็บหนึ่ง "พูด" อะไรเมื่อคนอื่นรันมัน บทที่ 13 สานคำถามเรื่องการมีร่าง (embodiment) ต่อผ่านปัญหาการยึดโยง (grounding) ในเครื่องจักรเรียนรู้
Open questions
คำถามที่ยังเปิดอยู่
If elegance is a precondition for verifiability rather than decoration, does an unreadable but provably correct proof — the kind machines increasingly produce — count as beautiful in Hardy's sense, or has that criterion quietly stopped applying? Was Dreyfus's critique refuted by fluent language models, or did fluency simply stop being the test that mattered? And once authorship can be distributed across a dataset, a borrowed repository, a curatorial choice, and a signature that is itself an equation, is "who made this" still a question with one right answer?
ถ้าความสง่างามเป็นเงื่อนไขล่วงหน้าของการตรวจสอบได้ (verifiability) ไม่ใช่เครื่องประดับ บทพิสูจน์ที่อ่านไม่ออกแต่พิสูจน์ได้ว่าถูกต้อง แบบที่เครื่องจักรผลิตออกมามากขึ้นทุกที นับเป็นความงามในความหมายของ Hardy หรือไม่ หรือเกณฑ์นั้นเลิกใช้ไปแล้วอย่างเงียบๆ ข้อวิจารณ์ของ Dreyfus ถูกหักล้างโดยโมเดลภาษาที่พูดคล่องแคล่วหรือไม่ หรือความคล่องแคล่วแค่เลิกเป็นบททดสอบที่สำคัญ และเมื่อความเป็นผู้ประพันธ์กระจายออกไปได้ทั้งชุดข้อมูล ที่เก็บที่หยิบยืมมา ทางเลือกเชิงภัณฑารักษ์ (curatorial choice) และลายเซ็นที่ตัวมันเองคือสมการ "ใครทำสิ่งนี้" ยังเป็นคำถามที่มีคำตอบถูกต้องเพียงหนึ่งเดียวอยู่หรือไม่
Go deeper
อ่านต่อ
- Donald Knuth, The Art of Computer Programming, Addison-Wesley, begun 1962, first volume published 1968 — the canonical case that correctness and elegance were never two different virtues.
- Hubert L. Dreyfus, "Alchemy and Artificial Intelligence," RAND Corporation, P-3244, 1965, read against Andy Clark & David J. Chalmers, "The Extended Mind," Analysis 58(1), 1998 — the critique of disembodied cognition against the theory that lets a notebook, or a network, count as part of a mind.
- Stanford Encyclopedia of Philosophy, "Martin Heidegger" — the standing account of enframing, readiness-to-hand, and the biography neither can be read apart from.
- Donald Knuth, The Art of Computer Programming, Addison-Wesley, begun 1962, first volume published 1968 — กรณีตัวอย่างหลักที่ว่าความถูกต้องกับความสง่างามไม่เคยเป็นคุณธรรมสองอย่างที่แยกจากกัน
- Hubert L. Dreyfus, "Alchemy and Artificial Intelligence," RAND Corporation, P-3244, 1965, read against Andy Clark & David J. Chalmers, "The Extended Mind," Analysis 58(1), 1998 — ข้อวิจารณ์การรู้คิดแบบไร้ร่างกาย เทียบกับทฤษฎีที่ยอมให้สมุดบันทึกหรือเครือข่ายหนึ่งนับเป็นส่วนหนึ่งของจิตได้
- Stanford Encyclopedia of Philosophy, "Martin Heidegger" — บันทึกหลักเรื่องการจัดกรอบ ความพร้อมมือ และประวัติชีวิตที่ทั้งสองเรื่องแยกอ่านออกจากกันไม่ได้