8 · ความเบื่อไม่ใช่การไม่มีอะไรทำ
คุณมีทุกอย่างอยู่ในมือ หนังเป็นหมื่นเรื่อง เพลงเป็นล้านเพลง คนทั้งโลกอยู่ห่างออกไปหนึ่งนิ้ว
แล้วคุณเลื่อนขึ้นเลื่อนลงอยู่สิบนาที แล้ววางโทรศัพท์ลง เบื่อ
ความเบื่อไม่ใช่การไม่มีอะไรทำ มันคือการไม่มีอะไรที่นับ
และเมื่อคุณเห็นว่ามันวัดอะไรอยู่ อาการที่ดูไร้เหตุผลนี้จะกลายเป็นสิ่งที่อ่านออก
นิยามที่แคบกว่าที่คนใช้กันมาก
คนใช้คำว่าเบื่อกับหลายอย่างที่ไม่ใช่เรื่องเดียวกัน
นั่งเฉย ๆ ตอนบ่ายวันอาทิตย์ ก็เรียกว่าเบื่อ · ประชุมที่ยาวเกินจำเป็น ก็เรียกว่าเบื่อ · แฟนที่คบมาห้าปี ก็เรียกว่าเบื่อ
นิยามที่กลายเป็นมาตรฐานของสาขานี้แคบกว่านั้นมาก และความแคบของมันคือสิ่งที่ทำให้มันใช้งานได้
ความเบื่อคือภาวะที่คุณ อยาก จะจดจ่อกับอะไรสักอย่างที่น่าพอใจ แต่ ทำไม่ได้
สังเกตว่ามีสองส่วนและทั้งสองส่วนจำเป็น
ถ้าคุณไม่อยากจดจ่อกับอะไรเลย นั่นคือการพักผ่อน ไม่ใช่ความเบื่อ ถ้าคุณจดจ่อได้ นั่นก็ไม่ใช่ความเบื่อ ความเบื่อคือช่องว่างระหว่างความอยากกับความสามารถ
และเพราะนิยามนี้พูดถึงการจดจ่อ ไม่ใช่การมีของให้ทำ มันจึงอธิบายสิ่งที่นิยามแบบเดิมอธิบายไม่ได้
คุณเบื่อได้ในห้องที่เต็มไปด้วยของ
สองอย่างที่พังได้ และมันพังคนละแบบ
นิยามข้างบนบอกว่าอะไรคือความเบื่อ แต่ยังไม่บอกว่าอะไรทำให้มันเกิด
งานรุ่นถัดมาแยกสาเหตุออกเป็นสองแกน และสองแกนนั้นพังแยกจากกันได้
แกนแรกคือความจดจ่อ สิ่งที่คุณทำต้องพอดีกับกำลังสมองที่คุณมีตอนนั้น
ตรงนี้คือจุดที่คนมักคิดไม่ครบ ความไม่พอดีเกิดได้สองทิศ
งานที่ง่ายเกินไปทำให้เบื่อ นั่นทุกคนรู้ แต่ งานที่ยากเกินไปก็ทำให้เบื่อเหมือนกัน เพราะเมื่อจดจ่อไม่ไหว สมองก็หลุดออก และการหลุดออกให้ความรู้สึกแบบเดียวกับการไม่มีอะไรทำ
นี่คือเหตุผลที่คุณเบื่อตอนอ่านเอกสารที่ยากเกินไป ทั้งที่มันไม่ได้ว่างเปล่าเลยสักบรรทัด
แกนที่สองคือความหมาย สิ่งที่คุณทำต้องเชื่อมกับอะไรที่คุณให้ค่า
ถ้าไม่เชื่อม คุณจะเบื่อแม้ในงานที่ยากกำลังพอดี และคุณจะเบื่อแม้ในงานที่สนุก
แบบจำลองสองแกนนี้ถูกเสนอในปี 2018 และมันแปลว่าความเบื่อมีหลายชนิด วิธีแก้จึงไม่เหมือนกัน — เบื่อเพราะง่ายไปแก้ด้วยการเพิ่มความยาก เบื่อเพราะไร้ความหมายแก้ด้วยการเพิ่มความยากไม่ได้เลย
มันคือความหิว ไม่ใช่ความเจ็บป่วย
คำถามที่ควรถามคือความเบื่อมีไว้ทำอะไร
นักวิจัยสองคนเสนอคำตอบที่ผมว่าตรงที่สุด ความเบื่อทำกับเป้าหมาย สิ่งเดียวกับที่ความหิวทำกับอาหาร
ความหิวไม่ได้บอกว่าให้กินอะไร มันบอกแค่ว่าตอนนี้ระดับต่ำ
ความเบื่อไม่ได้บอกว่าให้ไปทำอะไร มันบอกแค่ว่า สิ่งที่คุณกำลังลงแรงอยู่ ไม่ได้แปลงเป็นอะไรที่คุณให้ค่า
เมื่ออ่านแบบนี้ ความเบื่อก็เข้าชุดกับทุกอย่างในเล่มนี้ มันคือมิเตอร์อีกตัวหนึ่ง และมันวัดอัตราการแปลง ไม่ใช่วัดปริมาณของสิ่งเร้า
มีคนวางมันไว้ในกรอบที่คมกว่านั้นอีก คือความเบื่อเป็นตัวคุมสมดุลระหว่างการอยู่กับสิ่งที่รู้จักแล้ว กับการออกไปหาสิ่งใหม่ สัตว์ที่ไม่เคยเบื่อจะอยู่กับที่จนทรัพยากรหมด สัตว์ที่เบื่อตลอดเวลาจะไม่เก็บเกี่ยวอะไรได้เลย
ความเบื่อคือสัญญาณว่าถึงเวลาย้าย
แล้วมันต่อกับบทที่หก
เอาสองบทมาต่อกันแล้วจะเห็นอะไรบางอย่าง
บทที่หกบอกว่าระบบรางวัลของคุณอ่านส่วนต่างระหว่างสิ่งที่คาดกับสิ่งที่ได้
ทีนี้ลองนึกถึงชีวิตที่ถูกออกแบบมาอย่างดีจนไม่มีอะไรผิดคาดอีกเลย อุณหภูมิคงที่ อาหารมาตรงเวลา ไม่มีอะไรยากเกินไป ไม่มีอะไรเสี่ยง
ส่วนต่างเข้าใกล้ศูนย์ทุกช่องทาง
ชีวิตที่ออกแบบให้ไม่มีอะไรเซอร์ไพรส์ คือชีวิตที่ปิดอินพุตเดียวที่ระบบนี้อ่านได้
และสิ่งที่คุณจะรู้สึกไม่ใช่ความสงบ มันคือความเบื่อ ซึ่งเป็นสัญญาณที่ถูกต้องสมบูรณ์แบบ ระบบกำลังรายงานตามจริงว่าไม่มีข้อมูลเข้ามาแล้ว
นี่อาจอธิบายเรื่องที่ดูขัดกันในชีวิตคุณเองได้ ว่าทำไมช่วงที่สบายที่สุดของปี ถึงมักไม่ใช่ช่วงที่คุณจำได้
ข้อที่ผมจะไม่อ้าง
มีเรื่องเล่าว่าความเบื่อทำให้คนสร้างสรรค์ขึ้น และมันมาจากงานทดลองจริงชิ้นหนึ่งในปี 2014 ที่ให้คนคัดลอกเบอร์โทรศัพท์ก่อนทำแบบทดสอบความคิดสร้างสรรค์
ขนาดของผลในงานนั้นคือ d = 0.08
เลขนั้นเล็กจนแทบแยกไม่ออกจากศูนย์ และงานที่พยายามทำซ้ำด้วยกลุ่มตัวอย่างใหญ่กว่าก็ยังหาไม่เจอ
ผมจึงไม่ยกมันมาเป็นเหตุผลให้คุณปล่อยตัวเองเบื่อ เหตุผลที่ดีกว่าอยู่ในย่อหน้าก่อนหน้านี้แล้ว — ความเบื่อคือมิเตอร์ และมิเตอร์ที่คุณกลบเสียงทุกครั้งที่มันดัง จะเลิกบอกอะไรคุณ
ท่าที่เอาไปใช้ได้: ครั้งหน้าที่เบื่อ ให้ถามสองข้อแยกกัน — "อันนี้ยากไม่พอ หรือยากเกินไป" และ "อันนี้ต่อกับอะไรที่ฉันให้ค่าหรือเปล่า" คำตอบคนละข้อนำไปสู่การแก้คนละแบบ และการแก้ผิดข้อคือเหตุผลที่คนเปลี่ยนงานแล้วยังเบื่อเหมือนเดิม
จะพลิกคำตัดสินนี้ได้เมื่อ: มีหลักฐานว่าความเบื่อเกิดจากการขาดสิ่งเร้าล้วน ๆ โดยไม่ต้องอาศัยความล้มเหลวของการจดจ่อหรือความหมาย ซึ่งจะแปลว่าการเพิ่มของให้ทำควรแก้ได้ทุกกรณี
แหล่ง:
- Eastwood JD, Frischen A, Fenske MJ, Smilek D, "The Unengaged Mind", Perspectives on Psychological Science 7(5):482–495, 2012 — https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/1745691612456044
- Westgate EC, Wilson TD, "Boring Thoughts and Bored Minds: The MAC Model", Psychological Review 125(5):689–713, 2018 — https://www.erinwestgate.com/uploads/7/6/4/1/7641726/westgatewilson.psychreview.2018.pdf
- Bench SW, Lench HC, "On the Function of Boredom", Behavioral Sciences 3(3):459–472, 2013 — https://www.mdpi.com/2076-328X/3/3/459/notes
- Danckert J, ความเบื่อในฐานะตัวคุมสมดุล explore/exploit — https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-26395-9_3
- Mann S, Cadman R, "Does Being Bored Make Us More Creative?", Creativity Research Journal 26(2), 2014 — https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10400419.2014.901073