15 Notes

​แหล่งที่มา

​ทุก​เรื่อง​ใน​เล่ม​ตรวจ​ย้อน​ได้​จาก​หน้า​นี้ ​แหล่ง​เหล่านี้​ถูก​เปิด​อ่าน​ระหว่าง​เขียน​เล่ม​นี้​ใน​เดือน​ตุลาคม 2026 ​หลาย​แหล่ง​เห็น​ผ่าน​บทสรุป​ของ​หน้า​เว็บ ​ถ้อยคำ​ที่​อ้าง​จึง​แปล​เป็นไทย​จาก​สิ่ง​ที่​เห็น ​ไม่​ได้​คัด​จาก​ต้นฉบับ​ทีละ​ตัวอักษร ​ไม้บรรทัด​หก​ขีด​เป็น​ของ​เล่ม​นี้​เอง ​เรียบเรียง​จาก​แหล่ง​ข้างล่าง ​ไม่​ได้​ยก​มาจาก​ตำรา​เล่ม​ใด

​ก่อน​เปิด​ใบสมัคร

• ​คำ​ว่า Poyekhali ​แปล​ว่า ​ไป​กัน​เถอะ ​อยู่​ใน​บทสนทนา​ก่อน​ปล่อย​ยาน​ที่​หนังสือพิมพ์​รัสเซีย​ตีพิมพ์ — Argumenty i Fakty, 5 ​เม.ย. 2011 https://aif.ru/society/science/24545
• ​ตำนาน​ข้อ 1 ​มั่ว ​เพราะ​กา​กา​ริน​รู้​รหัส​ปลดล็อก​ก่อน​ขึ้น​ยาน ​แหล่ง​ต่างกัน​แค่​ว่า​ใคร​บอก spacefacts ​ว่า Kamanin ​บอก AmericaSpace ​ว่า Ivanovsky ​บอก​เลข 1-2-5 ​แล้ว​เขา​ตอบ​ว่า Kamanin ​บอก​ให้​แล้ว — spacefacts.de (​ไม่​แสดง​วันที่) ​และ AmericaSpace, 12 ​เม.ย. 2014 https://spacefacts.de/mission/english/vostok-1.htm https://www.americaspace.com/2014/04/12/poyekhali-remembering-our-first-space-voyager-part-1/
• ​ตำนาน​ข้อ 2 ​มั่ว ​เพราะ Rosa Parks ​เขียน​เอง​ว่าไม่ได้​เหนื่อย​กาย ​และ​สิ่ง​เดียว​ที่​เหนื่อย​คือ​เหนื่อย​กับ​การยอม (​ต้นฉบับ "I was not tired physically, or no more tired than I usually was at the end of a working day" ​และ "the only tired I was, was tired of giving in") — Rosa Parks, My Story (1992) ​หน้า 116 ​ตามที่ Stanford King Institute ​อ้าง https://kinginstitute.stanford.edu/parks-rosa
• ​ตำนาน​ข้อ 4 ​มั่ว ​เรื่อง​คลาน​กลับ​เข้า​ยาน​หัว​เข้า​ก่อน​มาจาก​บันทึก​ความทรงจำ​ของ Leonov ​เอง (Two Sides of the Moon ​เขียน​กับ David Scott ​ตอนที่​ตัด​มา​ลง Smithsonian Air & Space, ม.ค. 2005) ​ส่วน​ภาพ​จาก​กล้อง​ที่​ฝา​ช่องทาง​เข้า​ซึ่ง​เผยแพร่​หลังเขา​เสียชีวิต​แสดงว่า​เท้า​เข้า​ก่อน ​แหล่ง​ฝั่ง​ภาพ (Anatoly Zak ​ใน RussianSpaceWeb ​และ Smithsonian Magazine, 26 ​มี.ค. 2020) ​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ​ใน​บันทึก​ค้นคว้า https://www.smithsonianmag.com/air-space-magazine/the-nightmare-of-voskhod-2-8655378/
• ​เกณฑ์​ของกอง​ทุน Carnegie ​ตัด​ผู้​ที่​ก่อ​อันตราย​ขึ้น​เอง​ออกจาก​การได้​เหรียญ — Carnegie Hero Fund Commission, ​หน้า​เกณฑ์​การเสนอชื่อ (​ไม่​แสดง​วันที่) https://carnegiehero.org/nominate
• ​หนังสือ​ชุด Horrible Histories ​ของ Terry Deary ​เล่ม The 20th Century (Horrible Histories Special) ​พิมพ์​ครั้งแรก 18 ​ตุลาคม 1996 ​โดย André Deutsch Children's Books ​โดย​มี Scholastic Children's Books ​อยู่​ใน​รายชื่อ​ผู้เกี่ยวข้อง ​ชื่อ​เล่ม​ภาษาไทย ​ผู้วาด​ภาพ Philip Reeve ​และ​สำนักพิมพ์​ฉบับ​ไทย​ที่​บท​เขียน​ไว้ ​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ — Open Library, ISBN 0590542664 https://openlibrary.org/isbn/0590542664

​บท​ที่ 1 · ​ไม้บรรทัด​หก​ขีด

• Aristotle ​ว่า​คนขี้ขลาด ​คนบ้าบิ่น ​และ​คน​กล้า ​เจอ​สิ่ง​เดียวกัน​แต่​มี​ท่าที​ต่างกัน ​ต้นฉบับ "The coward, the rash man, and the brave man, then, are concerned with the same objects but are differently disposed towards them" (​ตัวเลข ​ราว 2,300 ​ปีก่อน ​เป็นการ​ประมาณ​ของ​เล่ม​นี้​เอง) — Aristotle, Nicomachean Ethics ​เล่ม 3 ​บท 7 ​ฉบับ MIT Classics ​ผู้แปล​ยัง​ไม่​ได้​ยืนยัน ​จึง​ไม่​ระบุชื่อ http://classics.mit.edu/Aristotle/nicomachaen.3.iii.html
• ​ประโยค​เรื่อง​คนบ้าบิ่น​ใจร้อน​แปล​จาก "rash men are precipitate, and wish for dangers beforehand but draw back when they are in them" ​และ​เรื่อง​กลัว​ใน​สิ่ง​ที่​ควร​กลัว​แปล​จาก "to fear some things is even right and noble, and it is base not to fear them" — Aristotle, Nicomachean Ethics ​เล่ม 3 ​บท 7 ​และ​บท 6 ​ฉบับ MIT Classics http://classics.mit.edu/Aristotle/nicomachaen.3.iii.html
• ​เงื่อนไข​ว่าความ​กล้า​ต้อง​ไม่​ถูก​บังคับ​แปล​จาก "one ought to be brave not under compulsion but because it is noble to be so" ​ภาพ​นายทหาร​ถือ​แส้​เป็น​ภาพ​เปรียบ​ของ​เล่ม​นี้​เอง ​ข้อความ​ที่​แหล่ง​ให้​มี​แค่​เรื่อง​การถูก​บังคับ — Aristotle, Nicomachean Ethics ​เล่ม 3 ​บท 8 ​ฉบับ MIT Classics http://classics.mit.edu/Aristotle/nicomachaen.3.iii.html
• ​เม่งจื๊อ 2A2 ​ว่า​ถ้า​ตรวจ​ตัวเอง​แล้ว​ไม่​ตรง ​ต่อให้​เจอ​คนยากจน​ใน​เสื้อผ้า​ขาด ๆ ​ก็​ยัง​ต้อง​หวั่น ​ถ้า​ตรวจ​แล้ว​ตรง ​จะ​เดินหน้า​เข้าหา​คน​เป็น​พัน​เป็น​หมื่น ​ต้นฉบับ "I will go forward against thousands and tens of thousands" — ​ฉบับ​แปล​ของ James Legge ​ตาม​หน้า​อี​บุ๊ก​จีน​ที่​พิมพ์​ซ้ำ (​ชื่อ Legge ​มาจาก​ข้อมูล​ของ​หน้า ​ไม่​แสดง​วันที่) ​ต้นฉบับ​ภาษาจีน​บน ctext.org ​เปิด​ไม่​ได้ ​จึง​ไม่​ได้​อ่าน https://fwdebook.qq.com/read/1033617027/37
• ​ความกล้า​สาม​ขั้น​ของ​เม่งจื๊อ ​คือ​เอาคืน​เมื่อ​ถูก​ดูหมิ่น ​ไม่​กลัว​ตาย ​และ​ขั้นสูงสุด​ที่มา​จาก​การตรวจ​ตัวเอง — Yeung Wing-hon, Hierarchy of Courage, Chinese Cultural Club, 13 ธ.ค. 2022 (​อ้าง​ฉบับ​แปล​ของ A. Charles Miller ​ปี 1995 ​ไม่​ใช่​ของ Legge) https://ccs.city/en/chinese-cultural-club/chinese-ethics/hierarchy-of-courage
• Rate, Clarke, Lindsay ​และ Sternberg ​ปี 2007 ​ทำ​สี่​การศึกษา​เรื่อง​ทฤษฎี​ความกล้า​ของ​คน​ทั่วไป — Rate et al., Implicit theories of courage, Journal of Positive Psychology 2(2), 80–98 ​อ่าน​ได้​เฉพาะ​บทคัดย่อ ​ไม่​ได้​เปิด​บทความ​เต็ม https://pure.psu.edu/en/publications/implicit-theories-of-courage/
• ​ใน​การศึกษา​ที่สอง ​ผู้​ร่วม 169 ​คนอ่าน​เรื่องสั้น 33 ​เรื่อง ​การกระทำ​ที่ตั้ง​ใจ ​ความเสี่ยง​ส่วนตัว​ที่​มี​จริง ​และ​เป้าหมาย​ที่​ดี ​ทำนาย​ว่า​เรื่อง​ไหน​กล้า ​ส่วน​ความกลัว​ของ​ผู้กระทำ​ไม่​ได้​ทำนาย — spring.org.uk ​บล็อก​จิตวิทยา​ที่​สรุป​บทความ (​ไม่​แสดง​วันที่) https://www.spring.org.uk/?p=5103
• ​แหล่ง​รอง​นับ​องค์ประกอบ​ของ​งานปี 2007 ​ไม่​ตรงกัน ​บล็อก spring.org.uk ​นับ​สาม​กลุ่ม ​เอกสาร​ของ Family Institute ​นับ​สี่ ​องค์ประกอบ ​ส่วน​บทความ​ของ Chowkase ​และ​คณะ ​ซึ่ง​มี Sternberg ​ร่วม​เขียน ​นับ​ห้า​ลักษณะ — spring.org.uk / Family Institute (​ไม่​แสดง​วันที่) / Chowkase et al., Dual-process model of courage, Frontiers in Psychology 15, 22 ​มี.ค. 2024 https://www.spring.org.uk/?p=5103 https://www.family-institute.org/sites/default/files/pdfs/csi_hammerman_courage.pdf https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2024.1376195/full
• Franco, Blau ​และ Zimbardo ​ปี 2011 ​ว่าความ​เป็น​ฮีโร่​คือ​การรับ "physical peril or social sacrifice" — Franco, Blau & Zimbardo, Heroism: A conceptual analysis and differentiation between heroic action and altruism, Review of General Psychology 15(2), 99–113 ​อ่าน​ได้​เฉพาะ​บทคัดย่อ ​ข้อความ​เต็ม​อยู่​หลัง​เพย์​วอลล์ https://journals.sagepub.com/doi/10.1037/a0022672
• ​การแยก​เสี่ยง​ร่างกาย​กับ​เสี่ยง​สถานะ ​และ​ความคิด​เรื่อง​ความธรรมดา​ของ​ความเป็น​ฮีโร่ (banality of heroism) ​อ่าน​ผ่าน​รายงาน​ของ​งาน​รุ่น​ก่อนหน้า​ปี 2007 ​ไม่​ได้​อ่าน​จาก​ข้อความ​เต็ม​ของ​งานปี 2011 — Eye on Psi Chi 13(3), ​ฤดูใบไม้ผลิ 2009 ​และ Nogueira et al., Frontiers in Psychology, 2023 (​อ้าง​งานปี 2011 ​หน้า 101) https://www.psichi.org/page/133EYESpr09aBlau https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2023.1091349/full
• Rand ​และ Epstein ​ปี 2014 ​ใช้​คำให้การ 51 ​ชิ้น​ของ​ผู้​ได้​เหรียญ Carnegie ​ผู้อ่าน​ให้คะแนน 92.2% ​ของ​คำให้การ​ฟัง​เหมือน​สัญชาตญาณ ​และ​ใน 71% ​ของ​เหตุการณ์ (36 ​จาก 51) ​มี​เวลา​อย่าง​น้อย 60 ​วินาที — Rand & Epstein, Risking Your Life without a Second Thought, PLOS ONE 9(10): e109687 (​ไม่​แสดง​วันที่ ​หน้า​ฉบับ PMC ​เปิด​ไม่​ได้) https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0109687
• ​เกณฑ์ Carnegie: ​ผู้ช่วย​ต้อง​เป็น​พลเรือน​ที่​ลงมือ "knowingly and voluntarily" ​เสี่ยง​ตาย​หรือ​บาดเจ็บสาหัส ​ผู้​ที่​ก่อ​อันตราย​ขึ้น​เอง​ไม่​ได้​เหรียญ ​ผู้​ที่​มีหน้า​ที่​รับผิดชอบ​ความปลอดภัย​ของ​เหยื่อ​ได้​เหรียญ​เมื่อ​ทำ​เกิน​หน้าที่ — Carnegie Hero Fund Commission, ​หน้า​เกณฑ์​การเสนอชื่อ (​ไม่​แสดง​วันที่) https://carnegiehero.org/nominate
• ​ข้อ​ถกเถียง​ว่าการ​ตัดสินใจ​ที่​คิด​ก่อน​กับ​ที่​ทำตาม​สัญชาตญาณ​แบบ​ไหน​กล้า​กว่า ​งานปี 2007 ​ถือว่า​ความกล้า​มี​การไตร่ตรอง​รวม​อยู่ ​งานปี 2014 ​พบ​ว่า​คำ​เล่า​ของ​ฮีโร่​ฟัง​เหมือน​สัญชาตญาณ ​ทั้งสอง​ไม่​ได้​จัดอันดับ​ว่า​แบบ​ไหน​กล้า​กว่า ​การไม่​ให้​แต้ม​กับ​ความเร็ว​หรือ​ความช้า​เป็นการ​ตัดสิน​ของ​เล่ม​นี้​เอง — Chowkase et al. 2024 / Rand & Epstein 2014 https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2024.1376195/full https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0109687

​บท​ที่ 2 · ​แชมป์​เก่า

• ​เช้า​วันที่ 12 ​เมษายน 1961 ​ที่ไบ​โค​นูร์ ​ยกตัว​เวลา 09:07 ​ตามเวลา​มอสโก (06:06:59.7 UTC) — Argumenty i Fakty, 5 ​เม.ย. 2011 ​และ spacefacts.de https://aif.ru/society/science/24545 https://spacefacts.de/mission/english/vostok-1.htm
• ​กา​กา​ริน​สูง 1.57 ​เมตร — Wikipedia, Yuri Gagarin (​แหล่ง​รอง ​ไม่​แสดง​วันที่) https://en.wikipedia.org/wiki/Yuri_Gagarin
• ​เอกสาร​ประเมิน​ผู้สมัคร​หก​คน​ลงวันที่ 27 ​กันยายน 1960 ​ให้​กา​กา​ริน​สอบ 4.8 ("He is calm and cheerful by nature") ​และ Titov ​สอบ 5 ("He is the best-prepared student in all questions") — Wilson Center Digital Archive ​เอกสาร 9 (​ฉบับ​สำรอง​ที่ University of Maryland) https://digitalarchive.umd.edu/document/104526/download
• ​คณะกรรมการ​สอบ​เรียงลำดับ​วันที่ 25 ​มกราคม 1961 ​ให้​กา​กา​ริน​ก่อน Titov ​ที่สอง ​เอกสาร​ไม่​ให้เหตุผล​ของ​ลำดับ — Wilson Center Digital Archive ​เอกสาร 12 https://digitalarchive.umd.edu/document/104529/download
• ​ใน​การโหวต​แบบ​ไม่​ระบุชื่อ ​ทุกคน​ยกเว้น 3 ​จาก 20 ​คน​เลือก​กา​กา​ริน — ESA, Yuri Gagarin (​ไม่​แสดง​วันที่) ​และ Wikipedia, Yuri Gagarin (​อ้าง Siddiqi 2000) https://www.esa.int/About_Us/ESA_history/50_years_of_humans_in_space/Yuri_Gagarin https://en.wikipedia.org/wiki/Yuri_Gagarin
• ​วันที่ 8 ​เมษายน ​คณะกรรมาธิการ​แห่ง​รัฐ​อนุมัติ​ข้อเสนอ​ของ Kamanin ​กา​กา​ริน​ตัวจริง Titov ​สำรอง Nelyubov ​สำรอง​ลำดับ​สอง — Anatoly Zak, RussianSpaceWeb (​ปรับปรุง 14 ​เม.ย. 2021) ​และ spacefacts.de https://russianspaceweb.com/vostok1_preflight.html https://spacefacts.de/mission/english/vostok-1.htm
• ​ไม่​มีหน้า​ไหน​ใน​เอกสาร​ที่​เปิด​ได้​แสดงว่า​มี​คน​ถาม​กา​กา​ริน​ว่า​จะ​ไป​ไหม ​หรือ​เขา​ปฏิเสธ​ได้​หรือไม่ ​นี่​คือ​ช่องว่าง​ที่​บท​นี้​ระบุ ​ไม่​ใช่​ข้อเท็จจริง​ที่​แหล่ง​ใด​พิมพ์ — Asif Siddiqi, Declassified sources on Gagarin, Wilson Center, 12 ​เม.ย. 2021 ​และ​เอกสาร 12 https://wilsoncenter.org/blog-post/declassified-sources-gagarin https://digitalarchive.umd.edu/document/104529/download
• ​ก่อน 12 ​เมษายน ​ยาน​ตระกูล Vostok ​ขึ้น​บิน​เจ็ด​ครั้ง ​สำเร็จ​เต็ม​รูปแบบ​สาม​ครั้ง ​สุนัข​ตาย​สี่​ตัว​ใน​สอง​เที่ยว ​นับ​จาก​รายการ​เที่ยวบิน​และ RussianSpaceWeb ​เอกสาร 14 ​ที่​สรุป​จำนวน​เที่ยวบิน​ขัดแย้ง​กันเอง ​จึง​ไม่​ใช้​นับ — Wikipedia, List of Vostok and Voskhod missions / RussianSpaceWeb / Wilson Center ​เอกสาร 14 (30 ​มี.ค. 1961) https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Vostok_and_Voskhod_missions https://russianspaceweb.com/vostok1_preflight.html https://digitalarchive.wilsoncenter.org/document/260541
• 28 ​กรกฎาคม 1960 ​จรวด​ระเบิด Bars ​กับ Lisichka ​ตาย 1 ​ธันวาคม 1960 ​แคปซูล​ไม่​แยกจาก​โมดูล​อุปกรณ์ ​ระบบ​ทำลาย​ตัวเอง​ทำงาน Pchyolka ​กับ Mushka ​ตาย — Wikipedia, List of Vostok and Voskhod missions ​และ Korabl-Sputnik 3 https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Vostok_and_Voskhod_missions https://en.wikipedia.org/wiki/Korabl-Sputnik_3
• ​ถ้า​จรวด​ระเบิด​ตอน​ไต่​ระดับ ​ยาน​ไม่​มีระบบ​ดีดตัว​หนี ​ตามที่ AP ​รายงาน (​แหล่ง​รอง ​ไม่​ได้​เปิด​แหล่ง​วิศวกรรม) — NBC News ​ลงข่าว AP (​ราว 2021 ​ไม่​ระบุ​ผู้เขียน) https://www.nbcnews.com/science/space/soviet-cosmonaut-made-pioneering-spaceflight-60-years-ago-rcna652
• Chertok ​ว่า "Judging by modern standards of rockets reliability, we had no reasons for optimism by April 1961" ​ห้าสิบ​ปี​ต่อมา (​ปี 2011 ​ลบ 1961) ​และ AFP ​ลง​คำของ​เขา​ว่า​มาตรฐาน​สมัยใหม่​จะ​ไม่​ส่ง​คน​ขึ้นไป — The Moscow Times, 11 ​เม.ย. 2011 ​และ AFP ​ผ่าน phys.org, 11 ​เม.ย. 2011 https://themoscowtimes.com/2011/04/11/first-man-in-space-50-year-old-feat-remembered-a6238/pdf https://phys.org/news/2011-04-gagarin-died-glitch-prone-flight-scientist.html
• ​จดหมาย​ถึง Valentina ​เขียน​สอง​วันก่อน​ขึ้น​ยาน ​ต้นฉบับ "If something happens, you must know the whole truth", "I fully trust the technology. It should not fail." ​และ "I hope you will never see this letter, and I will feel ashamed for this momentary weakness" ​ไม่​มีชื่อ​ผู้แปล​ใน​แหล่ง ​ไม่​ได้​เปิด​ต้นฉบับ​รัสเซีย — Letters of Note, 12 ​เม.ย. 2023 https://news.lettersofnote.com/p/i-hope-you-will-never-see-this-letter
• ​ประโยค "​เชื่อมั่น​ใน​เทคโนโลยี​เต็มที่ ​มัน​ไม่​ควร​พลาด" ​แปล​จาก​ถ้อยคำ​ภาษา​รัสเซีย​ที่​บทความ​นี้​ยก​มา — Naked Science (Rostec), 12 ​เม.ย. 2021 https://naked-science.ru/article/column/samyj-pervyj-gagarin-veril-v-tehniku
• Valentina ​ได้รับ​จดหมาย​หลังเขา​เสียชีวิต​ใน​ปี 1968 — The Moscow Times, 11 ​เม.ย. 2011 ​และ NBC News ​ลงข่าว AP https://themoscowtimes.com/2011/04/11/first-man-in-space-50-year-old-feat-remembered-a6238/pdf https://www.nbcnews.com/science/space/soviet-cosmonaut-made-pioneering-spaceflight-60-years-ago-rcna652
• ​เรื่อง​จอด​รถบัส​ปัสสาวะ​ใส่​ล้อหลัง​ขวา​เป็น​ตำนาน ​ที่มา​คือ​ประเพณี​ของ​นักบินอวกาศ​ที่ไบ​โค​นูร์ (Atlas Obscura ​อ้าง ESA ​ไม่​ได้​เปิด​ต้นฉบับ ESA) ​ส่วน​หนังสือพิมพ์​ปี 2011 ​ว่า​เขา​ลง​จาก​รถ​ที่​ฐาน​ปล่อย​เวลา 06:50 ​โดย​ไม่​พูดถึง​การจอด — Atlas Obscura, 29 ก.ค. 2015 ​และ Argumenty i Fakty, 5 ​เม.ย. 2011 https://www.atlasobscura.com/articles/why-russian-astronauts-pee-on-a-bus-tire-before-launching-into-space-and-other-preflight-rituals https://aif.ru/society/science/24545
• ​ฝา​ยาน​ปิด​ราว 40 ​นาที​หลังเขา​เข้าไป​นั่ง ​สัญญาณ​บอก​ว่า​ไม่​แนบสนิท ​ช่าง​ถอด​และ​ปิด​ใหม่​ราว 15 ​นาที — Wikipedia, Vostok 1 (​แหล่ง​รอง ​อ้าง Yuri Baturin ​ใน Novaya Gazeta) https://en.wikipedia.org/wiki/Vostok_1
• Korolev ​บอก​กา​กา​ริน​ว่า​ไม่ต้อง​ห่วง ​หน้า​สัมผัส​ตัว​เดียว​ขัน​ไม่​แน่น (​เล่า​เป็น​คำบอกเล่า ​ไม่​ใช้​เครื่องหมาย​คำพูด ​เพราะ​ถ้อยคำ​เป็น​ของ​เครื่องมือ​แปล) — ​รายงาน​ของ​กา​กา​ริน 13 ​เม.ย. 1961 (Wilson Center ​เอกสาร 17) https://digitalarchive.umd.edu/document/104534/download
• ​ขณะ​ช่าง​ทำงาน ​กา​กา​ริน​มองผ่าน​กระจก​บน​แขน​เสื้อ​และ​ฮัม​เพลง​เบา ๆ ​เป็น​ข้อเขียน​ของ​หนังสือพิมพ์ ​ไม่​ใช่​เอกสาร​จดหมายเหตุ — Argumenty i Fakty, 5 ​เม.ย. 2011 https://aif.ru/society/science/24545
• ​สัญญาณ​ฝา​เสีย​จริง​หรือ​เป็น​สัญญาณ​หลอก​ยัง​ไม่​ตรงกัน ​รายงาน OKB-1 ​ว่า​ฝา​ทำงาน​ตาม​แผน Wikipedia ​ว่า​มี​บันทึก​ใหม่​กว่า​อ้างว่า​สัญญาณ​เป็น​ของ​หลอก (​ติดป้าย​ต้อง​มี​ที่​อ้างอิง) — Wikipedia, Vostok 1 / Wilson Center ​เอกสาร 20 (OKB-1, 3 พ.ค. 1961) https://en.wikipedia.org/wiki/Vostok_1 https://digitalarchive.wilsoncenter.org/document/260547
• ​ระบบ​บังคับ​ด้วยมือ​ถูก​ล็อก​เพราะ​ผู้ออกแบบ​ไม่​แน่ใจ​ว่า​คน​จะ​ทำตัว​อย่างไร​ใน​สภาพ​ไร้​น้ำหนัก ​รหัส​ปลดล็อก​อยู่​ใน​ซอง​ปิดผนึก​บน​ยาน — spacefacts.de / The Moscow Times, 11 ​เม.ย. 2011 / AmericaSpace, 12 ​เม.ย. 2014 https://spacefacts.de/mission/english/vostok-1.htm https://themoscowtimes.com/2011/04/11/first-man-in-space-50-year-old-feat-remembered-a6238/pdf https://www.americaspace.com/2014/04/12/poyekhali-remembering-our-first-space-voyager-part-1/
• ​รหัส 1-2-5 ​และ​คน​บอก ​แหล่ง​ไม่​ตรงกัน AmericaSpace ​ว่า Ivanovsky ​บอก​แล้ว​กา​กา​ริน​ตอบ​ว่า Kamanin ​บอก​ให้​แล้ว spacefacts ​ว่า Kamanin ​บอก ​ทุก​แหล่ง​ตรงกัน​ว่า​เขา​รู้​รหัส​ก่อน​ยกตัว — AmericaSpace, 12 ​เม.ย. 2014 / spacefacts.de https://www.americaspace.com/2014/04/12/poyekhali-remembering-our-first-space-voyager-part-1/ https://spacefacts.de/mission/english/vostok-1.htm
• ​ไม่​มี​แหล่ง​ไหน​บอก​ว่า​เขา​ใช้​รหัส ​ใน​การถาม​ตอบ 13 ​เมษายน ​เขา​ว่า​เชื่อ​ว่า​ควบคุม​เอง​และ​ลง​จอด​เอง​ได้ ​ไม่​พูดถึง​รหัส — Wilson Center ​เอกสาร 18 (​ฉบับ​สำรอง University of Maryland) https://digitalarchive.umd.edu/document/104535/download
• ​นาม​เรียกขาน Kedr (​ต้น​ซี​ดาร์) ​ของ​กา​กา​ริน ​และ Zarya-1 ​ของ Korolev — Naked Science (Rostec), 12 ​เม.ย. 2021 https://naked-science.ru/article/column/samyj-pervyj-gagarin-veril-v-tehniku
• ​คำ Poyekhali ​อยู่​ใน​บทสนทนา​ที่​ตีพิมพ์​สอง​ฉบับ ​ถ้อยคำ​รอบ ๆ ​ไม่​ตรงกัน ​ไม่​มี​ฉบับ​ไหน​มาจาก​เทป​ต้นฉบับ​หรือ​บท​พิมพ์ดีด​ต้นฉบับ — Argumenty i Fakty, 5 ​เม.ย. 2011 ​และ Naked Science, 12 ​เม.ย. 2021 https://aif.ru/society/science/24545 https://naked-science.ru/article/column/samyj-pervyj-gagarin-veril-v-tehniku
• ​เครื่องยนต์​ชะลอ​ความเร็ว​เริ่ม 10:25 ​โมดูล​อุปกรณ์​หลุด 10:36 ​แคปซูล​ลง 10:48 ​ตัว​นักบิน​ลง 10:53 — ​รายงาน OKB-1 (Wilson Center ​เอกสาร 20) ​และ RussianSpaceWeb https://digitalarchive.wilsoncenter.org/document/260547 https://russianspaceweb.com/vostok1.html
• ​โมดูล​อุปกรณ์​ยัง​ติดกับ​แคปซูล​ด้วย​มัด​สายไฟ ​ยาน​หมุน — spacefacts.de / RussianSpaceWeb https://spacefacts.de/mission/english/vostok-1.htm https://russianspaceweb.com/vostok1.html
• ​เขา​ประเมิน​ว่า​ยัง​ไม่​ใช่​เหตุฉุกเฉิน ​ส่ง​รหัส​มอร์ส VN (​ทุกอย่าง​ปกติ) ​และ​เขียน​ใน​รายงาน​ว่า​ไม่​อยาก​ก่อเรื่อง​วุ่นวาย (​เป็น​ถ้อยคำ​ของ​เครื่องมือ​แปล ​จึง​ไม่​ใช้​เครื่องหมาย​คำพูด) — ​รายงาน​ของ​กา​กา​ริน 13 ​เม.ย. 1961 https://digitalarchive.umd.edu/document/104534/download
• ​แรง​กด​เกิน 10 g ​และ​ภาพ​เป็น​สีเทา​ครู่หนึ่ง ​ตาม​รายงาน​ของ​เขา​เอง ​ส่วน spacefacts ​ประมาณ​ราว 8 g — ​รายงาน​ของ​กา​กา​ริน 13 ​เม.ย. 1961 / spacefacts.de https://digitalarchive.umd.edu/document/104534/download https://spacefacts.de/mission/english/vostok-1.htm
• ​ดีดตัว​ที่​ความสูง​ราว 7 ​กิโลเมตร​และ​ลง​ด้วย​ร่ม​ของ​ตัวเอง — ​รายงาน OKB-1 (Wilson Center ​เอกสาร 20) https://digitalarchive.wilsoncenter.org/document/260547
• ​ทางการ​โซเวียต​ไม่​ยอมรับ​เรื่อง​ร่ม ​แหล่ง​หนึ่ง​ว่า​จนถึง​ปี 1971 ​อีก​แหล่ง​ว่าความ​จริง​ปรากฏ​หลัง Vostok 2 ​ของ Titov ​ทั้งสอง​ข้อ​มาจาก​แหล่ง​รอง​ที่​ยัง​ไม่​ได้​เช็ก​กับ Siddiqi — Wikipedia, Vostok 1 (​ปี 1971) ​และ Wikipedia, Yuri Gagarin (​หลัง Vostok 2) https://en.wikipedia.org/wiki/Vostok_1 https://en.wikipedia.org/wiki/Yuri_Gagarin
• ​ชีพจร​ราว 64 ​ครั้ง​ต่อ​นาที​ก่อน​ปล่อย ​และ Korolev ​ได้​ยา​คลายกังวล​หนึ่ง​เม็ด — Wikipedia, Vostok 1 (​แหล่ง​รอง) https://en.wikipedia.org/wiki/Vostok_1
• Korolev ​หน้า​โทรม​จาก​คืน​ที่​ไม่​ได้​นอน ​และ​พูดถึง​เช้า​นั้น​ว่า "It was he who was comforting me!" — The Moscow Times, 11 ​เม.ย. 2011 https://themoscowtimes.com/2011/04/11/first-man-in-space-50-year-old-feat-remembered-a6238/pdf
• ​เป้าหมาย​คือ​คำตอบ​ว่า​คน​อยู่​ใน​วงโคจร​ได้​ไหม ​และ​การแข่ง​กับ​สหรัฐฯ ​ก็​ขับเคลื่อนด้วย ​เที่ยว​ทดสอบ​แบบ​สุดท้าย​สอง​เที่ยว (9 ​และ 25 ​มีนาคม 1961) ​สำเร็จ — Wilson Center ​เอกสาร 14, 30 ​มี.ค. 1961 / Wikipedia, List of Vostok and Voskhod missions https://digitalarchive.wilsoncenter.org/document/260541 https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Vostok_and_Voskhod_missions

​บท​ที่ 3 · ​ถุงมือ​ข้าง​ขวา

• ​ที่​ความสูง​ราว 43,000 ​ฟุต Kittinger ​ตรวจ​ถุงมือ​แรงดัน​แล้ว​พบ​ว่า "its air bladder is not inflating" ​ความสูง​นี้​เป็น​ของ​บทความ​เขา​เอง ​แหล่ง​อื่น​ให้​ราว 40,000 (thisdayinaviation) ​หรือ​ราว 50,000 (History.com) ​ซึ่ง​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ​ใน​บันทึก​ค้นคว้า — Joseph Kittinger, National Geographic ​ฉบับ​ธันวาคม 1960 ​ลง​ซ้ำ​บน​เว็บ 9 ต.ค. 2012 https://www.nationalgeographic.com/news/2012/10/121008-joseph-kittinger-felix-baumgartner-skydive-science/
• "I decide to continue the ascent, without notifying ground control of my difficulty" ​และ "From my previous experiences, I know that the hand will swell, lose most of its circulation, and cause extreme pain" — Kittinger, National Geographic, ธ.ค. 1960 (​เว็บ​ลง​ซ้ำ 2012 ​ผ่าน​บทสรุป​ของ​หน้า ​ควร​เทียบ​หน้า​จริง​ก่อน​พิมพ์) https://www.nationalgeographic.com/news/2012/10/121008-joseph-kittinger-felix-baumgartner-skydive-science/
• ​เรื่อง​อุปกรณ์​รักษา​แรงดัน "If either should break, unconsciousness would come in 10 or 12 seconds, and death within two minutes" ​บันทึก​ค้นคว้า​ตีความ​ว่า​หมายถึง​ชุด​และ​แรงดัน — Kittinger, National Geographic, ธ.ค. 1960 https://www.nationalgeographic.com/news/2012/10/121008-joseph-kittinger-felix-baumgartner-skydive-science/
• ​เหตุผล​ที่​เขา​ให้​เอง "I am acutely aware of all the faith, sweat, and work that are riding with me on this mission" — Kittinger, National Geographic, ธ.ค. 1960 https://www.nationalgeographic.com/news/2012/10/121008-joseph-kittinger-felix-baumgartner-skydive-science/
• ​บทความ​ปี 1960 ​ไม่​ได้​ใช้​คำ​ว่ายก​เลิก ​การอ่าน​ว่า​เขา​กลัว​ถูก​สั่ง​ยกเลิก​มาจาก​นักเขียน​รุ่นหลัง (Wikipedia, Project Excelsior) — Kittinger, National Geographic, ธ.ค. 1960 https://www.nationalgeographic.com/news/2012/10/121008-joseph-kittinger-felix-baumgartner-skydive-science/
• ​ทาง​วิทยุ ณ ​จุดสูงสุด "There is a hostile sky above me. Man will never conquer space. He may live in it, but he will never conquer it" ​และ Marv Feldstein ​แจ้ง "Three minutes till jump, Joe" — Kittinger, National Geographic, ธ.ค. 1960 https://www.nationalgeographic.com/news/2012/10/121008-joseph-kittinger-felix-baumgartner-skydive-science/
• ​เขา​บอก​ภาคพื้นดิน​ก่อน​กระโดด​หรือไม่ ​แหล่ง​ไม่​ตรงกัน ​ข้อความ​ของ National Geographic ​ไม่​พูดถึง​การบอก​ทีหลัง ​ส่วน Air & Space Forces (Peter Grier, 1 ส.ค. 2014) ​ว่า​บอก​ก่อน​กระโดด StratoCat ​ว่า​บอก​ตอน​ถึง​ความสูง​หรือ​ก่อน​ก้าว​ออก Smithsonian Air & Space Quarterly (2023) ​ว่า​เก็บ​ไว้​ถึง​นาที​สุดท้าย ​แหล่ง​เหล่านั้น​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ​ใน​บันทึก​ค้นคว้า ​ทุก​แหล่ง​ตรงกัน​ว่า​ไม่​มี​ใคร​สั่ง​ยกเลิก — Kittinger, National Geographic, ธ.ค. 1960 https://www.nationalgeographic.com/news/2012/10/121008-joseph-kittinger-felix-baumgartner-skydive-science/
• "Three hours later the swelling will have disappeared with no ill effect" ​เป็น​ประโยค​เดียว​ที่​เขา​เขียน​ถึง​มือ​ข้าง​นั้น — Kittinger, National Geographic, ธ.ค. 1960 https://www.nationalgeographic.com/news/2012/10/121008-joseph-kittinger-felix-baumgartner-skydive-science/
• ​ตก​อิสระ 4 ​นาที 36 ​วินาที ​ตาม​รายงาน​ของ Air & Space Forces ​และ StratoCat ​ส่วน National Geographic ​ให้ 4 ​นาที 38 ​วินาที​ถึง​ร่ม​หลัก ​ความสูง 102,800 ​ฟุต​เป็น​ค่า​เรดาร์ ​เครื่องวัด​ใน​กระเช้า​อ่าน 103,300 (Wikipedia ​อ้าง National Geographic) — Kittinger, National Geographic, ธ.ค. 1960 https://www.nationalgeographic.com/news/2012/10/121008-joseph-kittinger-felix-baumgartner-skydive-science/

​บท​ที่ 4 · ​แผล​ที่​ขอให้​เพื่อน​กรีด

• Marshall ​ปี 1984 ​ที่​โรงพยาบาล​ฟรี​แมนเทิล ​งด​อาหารเช้า ​กิน​ยา cimetidine ​และ​ดื่ม​เชื้อ H. pylori ​ตอน​สิบ​โมง​รวดเดียว ​น้ำเลี้ยง​เชื้อ​เป็น​ซุป​เนื้อ​สีน้ำตาล​ขุ่น (​ผู้​สกัด​สรุป​เป็น​ถ้อยคำ​ของ​ตัวเอง ​จึง​ไม่​ใช้​เครื่องหมาย​คำพูด) — Barry Marshall, Nobel Lecture (PDF, ​ไม่​แสดง​วันที่) https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/marshall-lecture.pdf
• ​ปี​ที่​ถูกต้อง ​แหล่ง​ไม่​ตรงกัน ​การบรรยาย​รางวัลโนเบล​และ​บทความ MJA ​ที่​ส่ง​ราว​กันยายน 1984 ​ชี้​ไป​ที่ 1984 ​ส่วน​บทความ​ของ​มหาวิทยาลัย​แห่ง​หนึ่ง (UWA Uniview, 19 พ.ย. 2025) ​ว่า 1985 ​ซึ่ง​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ​ใน​บันทึก​ค้นคว้า — Marshall, Nobel Lecture / Medical Journal of Australia (​หน้า MJA) https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/marshall-lecture.pdf https://mja.com.au/node/11144
• ​จุดประสงค์​คือ​พิสูจน์​ว่า​เชื้อ​ทำให้​กระเพาะ​อักเสบ ​ชื่อ​บทความ MJA ​ปี 1985 ​คือ Attempt to fulfil Koch's postulates — Marshall, Armstrong, McGechie & Glancy, Medical Journal of Australia 1985, 142:436–439 (​หน้า MJA) https://mja.com.au/node/11144
• ​เขา​เชื่อ​ว่าความ​เสี่ยง​เล็ก ​เพราะ​คน​บริจาค​เลือด​ที่​มี​ภูมิ​ต่อ​เชื้อ​นี้ "were apparently quite well" — Marshall, Nobel Lecture https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/marshall-lecture.pdf
• "I didn't actually expect to become as ill as I did" — Barry Marshall, Nobel Prize Biographical (​ไม่​แสดง​วันที่) https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2005/marshall/biographical/
• ​ไม่​มี​อาการ​ราว​สาม​วัน ​จากนั้น​คลื่นไส้​ตอนเช้า​มืด ​อาเจียน ​เหงื่อ​ออก​กลางคืน ​ภรรยา​เรียก​ลมหายใจ​ว่า​เหม็น​เน่า (​ไม่​ใช้​เครื่องหมาย​คำพูด​กับ​คำของ​ภรรยา) ​เพื่อนร่วมงาน "had also noticed my halitosis that week, but were more polite" ​และ "I was able to finish off the chocolate cake after my test" — Marshall, Nobel Lecture https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/marshall-lecture.pdf
• Robin Warren ​บอก​นักข่าว​ว่า Marshall "has just infected himself and damn near died" — Marshall, Nobel Prize Biographical https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2005/marshall/biographical/
• ​วันที่ 14 ​ส่องกล้อง​ไม่​พบ Helicobacter ​เขา​ดูเหมือน​กำจัด​เชื้อ​ได้​เอง — Marshall, Nobel Lecture https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/marshall-lecture.pdf
• ​รางวัลโนเบล​สาขา​สรีรวิทยา​หรือ​การแพทย์​ปี 2005 ​ร่วมกับ Robin Warren — Nobel Prize Biographical, Barry Marshall https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2005/marshall/biographical/
• Forssmann ​ปี 1929 ​ที่​เมือง​เอ​เบอร์​สวาล​เดอ ​ใกล้​เบอร์ลิน ​สอด​สายสวน​เข้า​หลอดเลือดดำ​ที่​แขน​ตัวเอง​ไป​ทางหัว​ใจ ​ไม่​มี​แหล่ง​ไหน​ให้​วัน ​และ​บท​ไม่​พิมพ์​วัน ​ศัลยแพทย์​ฝึกหัด​อายุ 25 (​อายุ​มาจาก​บันทึก​ค้นคว้า ​ยัง​ไม่​ได้​เทียบ​หน้า​เว็บ) — Nobel Prize Biographical, Werner Forssmann (​ไม่​แสดง​วันที่) https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1956/forssmann/biographical/
• ​หัวหน้า​ห้าม​ทดลอง​ทั้ง​กับ​คนไข้​และ​กับ​ตัวเอง Forssmann ​เดิน​ไป​ห้อง​เอกซเรย์​เพื่อ​ถ่ายภาพ​เป็นหลัก​ฐาน — Schott & Hussain Khan, Archives of Neuroscience 2021, 8(3):e119215 https://brieflands.com/articles/ans-119215.pdf
• ​ถ้อยคำ​สาม​ฉบับ​ของ Sauerbruch ​เรื่อง "​คณะ​ละครสัตว์" ​มี​ใจความ​เดียวกัน ​ฉบับ​ของ Schott & Khan (​จาก​บันทึก​ความทรงจำ​ของ Forssmann) ​ว่า "You might get your habilitation by these experiments in a circus, but never in a respectable German university" ​อีก​สอง​ฉบับ​มาจาก Wikipedia (​อ้าง​หน้า​ของ UTMB) ​และ​คอลัมน์ Mining Journal ​ซึ่ง​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ​ใน​บันทึก​ค้นคว้า — Schott & Hussain Khan, Archives of Neuroscience 2021 https://brieflands.com/articles/ans-119215.pdf
• Sauerbruch ​ไล่ Forssmann ​ออกจาก Charité ​ต่อมา​เขา​ทำสวน​หัวใจ​ตัวเอง​เก้า​ครั้ง​โดย​ไม่​มี​ภาวะแทรกซ้อน — Schott & Hussain Khan, Archives of Neuroscience 2021 https://brieflands.com/articles/ans-119215.pdf
• ​รางวัลโนเบล​ปี 1956 ​ตาม​บันทึก​ประวัติ​ของรางวัล ​และ​ไม่​มี​บันทึก​ที่​เปิด​ได้​ชิ้น​ไหน​บอก​ว่า​เขา​คิด​ว่า​จะ​ตาย (​เป็นการ​ไม่​พบ ​ไม่​ใช่​ข้อความ​ที่​แหล่ง​พิมพ์) — Nobel Prize Biographical, Werner Forssmann / Schott & Hussain Khan https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1956/forssmann/biographical/ https://brieflands.com/articles/ans-119215.pdf
• Carrión ​เช้า​วันที่ 27 ​สิงหาคม 1885 ​ราว​สิบ​โมง ​แหล่ง​ส่วนมาก​ว่าที่​โรงพยาบาล Dos de Mayo ​ส่วน Perales ​ว่าที่​คณะ​แพทยศาสตร์ San Fernando — Perales, Anales de la Facultad de Medicina 2003, 64(3):180–198 https://www.redalyc.org/pdf/379/37964304.pdf
• ​เชื้อ​มาจาก Carmen Paredes ​เตียง 5 ​หอ Mercedes ​ซึ่ง​กำลัง​ฟื้นตัว ​จาก​ตุ่ม​เหนือ​คิ้ว​ขวา — Perales, Anales de la Facultad de Medicina 2003 (Salinas-Flores 2009 ​ตรงกัน ​แต่​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ) https://www.redalyc.org/pdf/379/37964304.pdf
• Villar, Chávez ​และ Arce ​พยายาม​ห้าม ​เขา​เกลี้ยกล่อม Chávez "no sin dificultad" (​อย่าง​ไม่​ง่าย​นัก) ​และ​ตาม​พยาน​เขา​พูดว่า "Suceda lo que sucediere, no importa, quiero inocularme" ​ซึ่ง​เป็น​คำ​เล่า​ย้อนหลัง​ของ​พยาน Chávez ​กรีด​สี่​แผล ​ข้าง​ละ​สอง​แผล — Perales, Anales de la Facultad de Medicina 2003 https://www.redalyc.org/pdf/379/37964304.pdf
• ​บันทึก​วันที่ 2 ​ตุลาคม "Hasta hoy había creído que me encontraba tan solo en la invasión de la verruga" ​และ "ahora me encuentro persuadido de que estoy atacado de la fiebre de que murió nuestro amigo Orihuela" — Perales, Anales de la Facultad de Medicina 2003 https://www.redalyc.org/pdf/379/37964304.pdf
• ​เพื่อนร่วมชั้น​ผลัดกัน​เขียน​บันทึก​อาการ​ต่อ (​เขา​เขียน​เอง​ถึง​วันที่ 26 ​กันยายน ​ตาม RPP ​และ​ญัตติ​รัฐสภา​เปรู ​ซึ่ง​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ) ​การถ่ายเลือด​ถูก​เสนอ ​เลื่อน ​และ​ไม่​เคย​เกิด — Perales, Anales de la Facultad de Medicina 2003 https://www.redalyc.org/pdf/379/37964304.pdf
• ​คำ​สุดท้าย​ที่​บันทึก "Enrique, C'est fini" ​พูด​กับ Enrique Mestanza ​เขา​เสียชีวิต​คืน​วันที่ 5 ​ตุลาคม 1885 Perales ​ให้​เวลา 23:30 ​ส่วน​บทความ​ของ La Puente ​วันที่ 6 ​ตุลาคม​ให้ 23:00 ​บท​ไม่​พิมพ์​เวลา — Perales, Anales de la Facultad de Medicina 2003 https://www.redalyc.org/pdf/379/37964304.pdf
• ​หมอ Ignacio La Puente ​เรียก​การทดลอง​ว่า "una audacia temeraria, poco científica" ​ใน​บทความ​วันที่ 6 ​ตุลาคม Perales ​แย้ง​ว่า​คำวิจารณ์​ไม่​มีมูล — Perales, Anales de la Facultad de Medicina 2003 https://www.redalyc.org/pdf/379/37964304.pdf

​บท​ที่ 5 · ​ด้าน​นี้​ขึ้น ​ระวัง​ด้วย

• Henry Brown ​เขียน​ว่า​เดินทาง​เช้า​วันที่ 29 ​มีนาคม 1849 ​ส่วน Encyclopedia Virginia (Suzette Spencer ​ปรับปรุง 15 ก.พ. 2023) ​ว่า​ปิด​กล่อง 23 ​มีนาคม ​ถึง 24 ​มีนาคม ​และ Wikipedia ​ว่า 29 ​มีนาคม ​แหล่ง​สอง​แหล่ง​หลัง​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ​ใน​บันทึก​ค้นคว้า — Henry Brown, Narrative of the Life of Henry Box Brown (1851) ​ฉบับ Documenting the American South https://docsouth.unc.edu/neh/brownbox/brownbox.html
• "I was determined that come what may, I should have my freedom or die in the attempt" — Brown, Narrative (1851) https://docsouth.unc.edu/neh/brownbox/brownbox.html
• ​แผน​สอง​แผน​แรก Dr. Smith ​ไม่ค่อย​เห็นด้วย (​เล่า​เป็น​คำบอกเล่า ​ไม่​ใช้​เครื่องหมาย​คำพูด) — Brown, Narrative (1851) https://docsouth.unc.edu/neh/brownbox/brownbox.html
• ​ความคิด​มา​ตอน​สวดมนต์​ที่​ที่ทำงาน "the idea suddenly flashed across my mind of shutting myself up in a box, and getting myself conveyed as dry goods to a free state" Encyclopedia Virginia ​ก็​ถือว่า​ความคิด​เป็น​ของ Brown ​ซึ่ง​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ — Brown, Narrative (1851) https://docsouth.unc.edu/neh/brownbox/brownbox.html
• ​ช่างไม้​ต่อ​กล่อง ​คน​เฝ้า​ร้าน​ยอม​ไป​ส่ง​และ​ไม่​เชื่อ​ว่า​คน​อยู่​ใน​กล่อง​ได้​นาน ​ส่วน​ชื่อ​คน​ช่วย​พัน​กัน Brown ​เขียน​แค่ Dr. Smith ​กับ​คน​เฝ้า​ร้าน Encyclopedia Virginia ​ระบุชื่อ Samuel Alexander Smith ​และ James Caesar Anthony Smith Still (1872) ​ระบุ James A. Smith ​แหล่ง​สอง​แหล่ง​หลัง​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ — Brown, Narrative (1851) https://docsouth.unc.edu/neh/brownbox/brownbox.html
• ​นิ้ว​ที่​อักเสบ ​เขา​ให้ Dr. Smith ​หา oil of vitriol ​มา​ราด​จน "dropped rather much and made it worse than there was any occasion for" ​เพื่อ​หยุดงาน — Brown, Narrative (1851) https://docsouth.unc.edu/neh/brownbox/brownbox.html
• ​เขา​นัด​กับ Dr. Smith ​ตอน​ตี​สี่​เพื่อ​เตรียม​กล่อง ​และ​เพื่อน ๆ ​ตอก​ฝา ("my friends nailed down the lid") — Brown, Narrative (1851) https://docsouth.unc.edu/neh/brownbox/brownbox.html
• ​เขียน​ว่าย​อม​เสี่ยง "even death itself rather than endure any longer the clanking of those galling chains" — Brown, Narrative (1851) https://docsouth.unc.edu/neh/brownbox/brownbox.html
• ​วาง​กลับหัว​เกือบ​ชั่วโมง​ครึ่ง​ที่ Potomac Creek ​และ​พลิกกลับ​หัว​อีกครั้ง​ที่​สำนักงาน​ขนส่ง ("turned heels up" ​ที่ Express office) — Brown, Narrative (1851) https://docsouth.unc.edu/neh/brownbox/brownbox.html
• ​ระยะทาง 350 ​ไมล์​และ 27 ​ชั่วโมง​เป็นตัว​เลข​ของ Brown ​เอง ("twenty seven hours in the box, though travelling a distance of three hundred and fifty miles") ​ส่วน Still (1872) ​กับ Encyclopedia Virginia ​และ housedivided ​ให้ 26 ​ชั่วโมง ​แหล่ง​สาม​แหล่ง​หลัง​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ — Brown, Narrative (1851) https://docsouth.unc.edu/neh/brownbox/brownbox.html
• ​ขนาด​กล่อง​มี​ห้า​ชุด​ตัวเลข Brown ​เขียน​กว้าง 3 ​ฟุต 1 ​นิ้ว ​สูง 2 ​ฟุต 6 ​นิ้ว ​ลึก 2 ​ฟุต ​ส่วน Still ​ว่า​ลึก 2 ​ฟุต 8 ​นิ้ว ​กว้าง 2 ​ฟุต ​ยาว 3 ​ฟุต Wikipedia ​กับ Encyclopedia Virginia ​และ​ชื่อ​หนังสือ Stearns ​ปี 1849 ​ให้​ชุด​อื่น ​สี่​แหล่ง​หลัง​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ — Brown, Narrative (1851) https://docsouth.unc.edu/neh/brownbox/brownbox.html
• ​ข้อความ "​ขีด​เพื่อ​คนอื่น​ยืม​มาจาก​กติกา​ที่​ให้​เหรียญ​คน​ที่​ช่วยชีวิต​คนอื่น" ​หมายถึง​เกณฑ์​ของกอง​ทุน Carnegie — Carnegie Hero Fund Commission, ​หน้า​เกณฑ์​การเสนอชื่อ https://carnegiehero.org/nominate

​บท​ที่ 6 · ​เมฆ​ห้า​ลูก

• ​หลัง​เที่ยงคืน​ไม่​นาน​วันที่ 26 ​กันยายน 1983 ​ที่ Serpukhov-15 ​ระบบ Oko ​รายงาน​ขีปนาวุธ​สหรัฐฯ ​หนึ่ง​ลูก​แล้ว​อีก​สี่​ลูก ​พันโท Stanislav Petrov ​อายุ 44 ​เวร​คืน​นั้น ​หน้า GlobalSecurity ​ที่​ไม่​มี​แหล่ง​อ้าง​เขียน​ว่า 27 ​กันยายน ​บท​เลือก 26 ​ตาม WaPo ​และ RFE/RL — David Hoffman, The Washington Post, 10 ก.พ. 1999 ​และ RFE/RL, 26 ก.ย. 2013 https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/coldwar/shatter021099b.htm https://www.rferl.org/a/soviet-colonel-averted-nuclear-war/25118749.html
• ​คำสั่ง​ของ​เขา​คือ​ส่งสัญญาณ​เตือน​ต่อ​ขึ้นสาย​บังคับบัญชา ​ซึ่ง​อาจ​อนุมัติ​การยิง​ตอบโต้ (RFE/RL ​สรุป​เอง ​ไม่​ใช่​คำพูด​ตรง) — RFE/RL, 26 ก.ย. 2013 https://www.rferl.org/a/soviet-colonel-averted-nuclear-war/25118749.html
• ​ตัดสินใจ​ใน​เวลา​ไม่​ถึง​ห้า​นาที ​ขณะ​ต้อง​เล่น​กับ​โทรศัพท์​และ​อินเตอร์​คอม​พร้อมกัน ​และ​นายทหาร​อีก​คน​ตะโกน​ใส่​โทรศัพท์​ให้​เขา​ใจเย็น​แล้ว​ทำหน้าที่ (WaPo ​เล่า​เป็น​คำบอกเล่า) — David Hoffman, The Washington Post, 10 ก.พ. 1999 https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/coldwar/shatter021099b.htm
• "My team was close to panic and it hit me that if panic sets in then it's all over" ​และ "I realized that I had to make some kind of decision, and I was only 50/50" — VOA ​ลงข่าว AP (​ตอน​ข่าว​การเสียชีวิต 2017 ​ไม่​แสดง​วันที่​ใน​หน้า) https://www.voanews.com/a/stanislav-petrov-who-averted-nuclear-war-dies-at-77/4035266.html
• ​เหตุผล​สาม​ข้อ ​ห้า​ลูก​น้อย​เกินไป​สำหรับ​การโจมตี​แรก ​ระบบ​ตรวจจับ​ยัง​ใหม่​และ​เขา​ไม่​ไว้ใจ​เต็มที่ ​เรดาร์​ภาคพื้นดิน​เงียบ​แม้​ผ่าน​ไป​หลาย​นาที — VOA ​ลงข่าว AP ​และ RFE/RL https://www.voanews.com/a/stanislav-petrov-who-averted-nuclear-war-dies-at-77/4035266.html https://www.rferl.org/a/soviet-colonel-averted-nuclear-war/25118749.html
• "I had a funny feeling in my gut" — The Washington Post, 10 ก.พ. 1999 ​และ RFE/RL, 26 ก.ย. 2013 https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/coldwar/shatter021099b.htm https://www.rferl.org/a/soviet-colonel-averted-nuclear-war/25118749.html
• "I didn't want to make a mistake. I made a decision and that was it" — RFE/RL, 26 ก.ย. 2013 https://www.rferl.org/a/soviet-colonel-averted-nuclear-war/25118749.html
• ​สาม​สัปดาห์​ก่อนหน้า KAL 007 ​ถูก​ยิง​ตก ​มี​ผู้เสียชีวิต 269 ​คน — RFE/RL, 26 ก.ย. 2013 https://www.rferl.org/a/soviet-colonel-averted-nuclear-war/25118749.html
• ​ที่​ดาวเทียม​เห็น​คือ​แสงอาทิตย์​สะท้อน​จาก​ยอด​เมฆ​สูง ​และ​ซอฟต์แวร์​ที่​ควร​กรอง​ไม่​ได้​กรอง — The Washington Post, 10 ก.พ. 1999 ​และ RFE/RL, 26 ก.ย. 2013 https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/coldwar/shatter021099b.htm https://www.rferl.org/a/soviet-colonel-averted-nuclear-war/25118749.html
• ​ช่วงแรก​ได้​คำชม ​แล้ว​ผู้​สอบสวน​ถาม​ว่า​ทำไม​ไม่​จด​ทุกอย่าง ​คำตอบ​คือ​เขา​ไม่​มี​มือที่สาม WaPo ​สรุป​ว่า​เขา​ไม่​ถูก​ลงโทษ​และ​ไม่​ได้รับ​รางวัล (​เล่า​เป็น​คำบอกเล่า) — David Hoffman, The Washington Post, 10 ก.พ. 1999 https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/coldwar/shatter021099b.htm
• ​ถูก​ตำหนิ​เรื่อง​เอกสาร — VOA ​ลงข่าว AP https://www.voanews.com/a/stanislav-petrov-who-averted-nuclear-war-dies-at-77/4035266.html
• ​ว่า​กัน​ว่า​เคย​ถูก​สัญญา​รางวัล​แต่​ไม่​มาถึง ​ต่อมา​ถูก​ย้าย​ตำแหน่ง​และ​ออก​ใน​ปี 1984 — RFE/RL, 26 ก.ย. 2013 https://www.rferl.org/a/soviet-colonel-averted-nuclear-war/25118749.html
• Pavel Podvig ​เขียน​ว่า​เหนือ​ศูนย์​ของ Petrov ​ยังมี​ชั้น​ประเมิน​อย่าง​น้อย​สามชั้น (​ศูนย์บัญชาการ​ของกอง​ทัพ​เตือนภัย ​กองกำลัง​ป้องกัน​ภัย​ทางอากาศ ​เสนาธิการ) "No missiles would be launched unless the system detected actual nuclear detonations on the Soviet territory" ​และ "We simply don't know what would have happened if he kept silence or confirmed the alarm as positive" ​ท่าที​ของ​โซเวียต​คือ​โจมตี​ตอบ​ครั้ง​ที่สอง​แบบ​ลึก (deep second strike) ​ไม่​ใช่​ยิง​ทันทีที่​เตือน — Pavel Podvig, Did Stanislav Petrov save the world in 1983? It's complicated, Russian Strategic Nuclear Forces, 22 ต.ค. 2022 https://russianforces.org/blog/2022/10/did_stanislav_petrov_save_the_.shtml
• Podvig ​ยัง​ว่า Petrov ​สมควร​ได้รับ​คำชม​เต็มที่ ​และ​การตัดสินใจ​ต้อง​ใช้​ความกล้า — Pavel Podvig, 22 ต.ค. 2022 / History.com (Kelli María Korducki, 12 พ.ย. 2025 ​ปรับปรุง 17 ​มี.ค. 2026) ​รายงาน​ว่า​เขา​ยัง​ยก​ให้ "courage and guts" https://russianforces.org/blog/2022/10/did_stanislav_petrov_save_the_.shtml https://www.history.com/news/nuclear-attack-warning-cold-war-petrov
• Oleg Kalugin ​ชี้​ว่า​อันตราย​อยู่​ที่​ผู้นำ​โซเวียต​อาจ​คิด​ว่า "The Americans may attack, so we better attack first" — RFE/RL, 26 ก.ย. 2013 https://www.rferl.org/a/soviet-colonel-averted-nuclear-war/25118749.html
• Petrov ​เสียชีวิต 19 ​พฤษภาคม 2017 ​โลก​รู้​ใน​เดือน​กันยายน​ผ่าน Karl Schumacher ​เพื่อน​ชาว​เยอรมัน — VOA ​ลงข่าว AP (​และ Smithsonian Magazine, Jason Daley, 18 ก.ย. 2017 ​ซึ่ง​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ​ใน​บันทึก​ค้นคว้า) https://www.voanews.com/a/stanislav-petrov-who-averted-nuclear-war-dies-at-77/4035266.html
• ​เรื่อง Arkhipov ​บน​เรือ B-59 ​ปี 1962 ​หน้า National Security Archive (​บรรณาธิการ Svetlana Savranskaya, 3 ต.ค. 2022) ​ว่า​คำสั่ง​ของ​กัปตัน Savitsky ​ไม่​เคย​ไป​ถึง​นายทหาร​ที่​คุม​ตอร์ปิโด ​และ​เขา​เอง​ไม่​ได้​พูดถึง​บทบาท​ของ​ตัวเอง​ใน​ปี 1997 — National Security Archive, Briefing Book 808 https://nsarchive.gwu.edu/node/4005
• ​เรื่อง Arkhipov ​ยืน​อยู่​บน​คำบอกเล่า​อย่าง​เดียว Sergey Radchenko ​ว่า "The evidence is not particularly good for it. It's all oral history" — Meduza, ​สัมภาษณ์ Sergey Radchenko, 4 ธ.ค. 2024 https://meduza.io/en/feature/2024/12/04/closer-now-than-ever
• Vadim Orlov ​ผ่าน​หนังสือ​ของ Mozgovoi ​เป็น​แหล่ง​ของ​เรื่อง​คำสั่ง​ตอร์ปิโด ​ซึ่ง​หอจดหมายเหตุ​เอง​เรียก​ว่า​เป็นเรื่อง​ที่​ถกเถียง​กัน — National Security Archive, Briefing Book 75, The Submarines of October, 31 ต.ค. 2002 https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB75/

​บท​ที่ 7 · ​ลายเซ็น​ที่​หด​สั้น​ลง

• ​ระหว่าง 15 ​ถึง 22 ​มิถุนายน 1940 Sousa Mendes ​ออก​วีซ่า​รวม 1,575 ​ใบ ​และ Yad Vashem ​บันทึก​ว่า​เขา​ทำงาน​สาม​วัน​สาม​คืน ​หน้า​นี้​ไม่​พิมพ์​เลข 30,000 — Yad Vashem, ​หน้า​นิทรรศการ​เรื่อง Sousa Mendes (​ไม่​แสดง​วันที่) https://yadvashem.org/yv/en/exhibitions/righteous/mendes.asp
• ​กระทรวง​ต่างประเทศ​ตอบ​คำขอ​ของ​เขา​ลงวันที่ 13 ​มิถุนายน 1940 ​ว่า Recusados vistos (​ไม่​อนุมัติ​วีซ่า) ​เขา​นอน​อยู่​บน​เตียง​สาม​วัน​แล้ว​ออกมา ​และ​เขียน​ถึง​พี่เขย​ว่า "Here the situation is horrible… and I am in bed with a severe nervous breakdown" (​แปล​เป็นไทย​ใน​บท) ​เขา​อายุ 54 ​ใน​ปี​นั้น — Smithsonian Magazine, Chanan Tigay, 20 ต.ค. 2021 (​ฉบับ​พิมพ์ พ.ย. 2021) https://www.smithsonianmag.com/history/the-righteous-defiance-of-aristides-de-sousa-mendes-180978831/
• ​ประโยค​ประกาศ​มี​สอง​ฉบับ Smithsonian ​ให้ "I am going to issue a visa to anyone who asks for it" ​และ "Even if I am discharged, I can only act as a Christian, as my conscience tells me" ​ส่วน​ฉบับ​ของ Pedro Nuno ​ลูกชาย (​อ้าง​จาก Paldiel 2007) ​คือ "From now on I'm giving everyone visas" ​และ "There will be no more nationalities, races or religions" Wikipedia ​บอก​ว่า​วันที่​แน่นอน​ใน​กลางเดือน​มิถุนายน​ยัง​ถกเถียง​กัน — Smithsonian Magazine, Tigay, 2021 / Wikipedia, Aristides de Sousa Mendes https://www.smithsonianmag.com/history/the-righteous-defiance-of-aristides-de-sousa-mendes-180978831/ https://en.wikipedia.org/wiki/Aristides_de_Sousa_Mendes
• José de Seabra ​เลขานุการ​สถานกงสุล ​แรบไบ Chaim Kruger ​ที่เก็บ​หนังสือเดินทาง​จาก​ฝูง​คน​ข้างนอก ​ลายเซ็น​ที่​หด​เหลือ Mendes ​และ​ประตู​ที่ Hendaye ​ที่​เขา​เปิด​เอง​หลัง​ต่อรอง​กับ​เจ้าหน้าที่​ปรากฏ​ใน​บทความ​นี้ (​ส่วน​คน​ประทับตรา ​และ​ลูกชาย​ที่มา​ช่วย ​ไม่​ได้​ตรวจ​ซ้ำ​ใน​หน้าที่​เปิด) — Smithsonian Magazine, Tigay, 2021 https://www.smithsonianmag.com/history/the-righteous-defiance-of-aristides-de-sousa-mendes-180978831/
• ​คน​ที่มา​ขอ​วีซ่า ​ตระกูล Rothschild, Salvador Dalí, ​ครอบครัว Rey ​กับ​ต้นฉบับ Curious George, Marcel Dalio ​กับ Madeleine LeBeau ​และ​เลขานุการ​ของ​อาร์​ชด​ยุก Otto ​ที่​ยื่น​หนังสือเดินทาง 19 ​เล่ม​ระหว่าง​เจ้านาย​กินข้าว​ที่ Le Chapon Fin ​ปรากฏ​ใน​บทความ​นี้ (​ส่วน​ที่ว่า​ครอบครัว Rey ​ได้​วีซ่า​ที่ Bayonne ​ไม่​ได้​ตรวจ​ซ้ำ) — Smithsonian Magazine, Tigay, 2021 https://www.smithsonianmag.com/history/the-righteous-defiance-of-aristides-de-sousa-mendes-180978831/
• Circular 14 ​ลงวันที่ 11 ​พฤศจิกายน 1939 ​กำหนดให้​วีซ่า​แก่​กลุ่ม​ที่​ระบบ​ตำรวจ​เห็น​ว่า "inconvenient or dangerous" ​ซึ่ง​รวมถึง "Jews expelled from their countries" ​ต้อง​ได้รับ​อนุมัติ​จาก​กระทรวง​ก่อน — Wikipedia, Portugal and the Holocaust https://en.wikipedia.org/wiki/Portugal_and_the_Holocaust
• ​เขา​ถูก​เตือน​เป็น​ลายลักษณ์อักษร​หลัง​ออก​วีซ่า​สอง​ใบ​แรก (​พฤศจิกายน 1939 ​และ​มีนาคม 1940) ​ว่า "any new transgression or violation on this issue will be considered disobedience" ​และ Wikipedia ​บรรยาย​กงสุล​ที่ Bayonne ​ว่า​เป็น​คนใกล้ชิด Salazar ​ที่​ปฏิเสธ​วีซ่า​ให้​ผู้ลี้ภัย​ที่​แออัด (​หน้า​นั้น​ไม่​ได้​ระบุชื่อ Faria Machado ​และ​ไม่​ได้​บอก​ว่า​ไม่​มี​ใคร​ตำหนิ​เขา ​สอง​ข้อ​นี้​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ) — Wikipedia, Aristides de Sousa Mendes https://en.wikipedia.org/wiki/Aristides_de_Sousa_Mendes
• ​เขา​ถูก​เรียกตัว​กลับ​วันที่ 24 ​มิถุนายน ​การสอบสวน​ทาง​วินัย​เริ่ม​วันที่ 4 ​กรกฎาคม ​และ​มี 15 ​ข้อกล่าวหา​ตาม Smithsonian (​ฉบับ 14 ​ข้อ​มาจาก Jewish Press ​ปี 2007 ​ซึ่ง​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ) — Smithsonian Magazine, Tigay, 2021 https://www.smithsonianmag.com/history/the-righteous-defiance-of-aristides-de-sousa-mendes-180978831/
• ​คำตัดสิน​วันที่ 19 ​ตุลาคม 1940 ​คือ "disobeying higher orders during service" ​คณะกรรมการ​วินัย​เสนอ​ให้​ลดขั้น ​แต่วัน​ที่ 30 ​ตุลาคม Salazar ​ปฏิเสธ​และ​สั่ง​ให้​พักงาน​หนึ่ง​ปี​รับเงิน​เดือน​ครึ่ง​เดียว ​แล้ว​ปลดเกษียณ — Wikipedia, Aristides de Sousa Mendes https://en.wikipedia.org/wiki/Aristides_de_Sousa_Mendes
• ​ประโยค "I would rather stand with God against man than with man against God" Smithsonian ​เล่า​ไว้​ใน​เรื่อง​เดือน​ตุลาคม 1940 ​ส่วน Wikipedia ​ว่า "reportedly" ​พูด​และ​วาง​ไว้​กลางเดือน​มิถุนายน 1940 ​บท​เลือก​ฉบับ​ตุลาคม​พร้อม​คำ​ว่า "​มี​รายงาน​ว่า" — Smithsonian Magazine, Tigay, 2021 / Wikipedia, Aristides de Sousa Mendes https://www.smithsonianmag.com/history/the-righteous-defiance-of-aristides-de-sousa-mendes-180978831/ https://en.wikipedia.org/wiki/Aristides_de_Sousa_Mendes
• ​ปี 1942 ​ครอบครัว​ไป​กิน​อาหาร​ที่​โรงทาน​ใน​ลิสบอน ​ปี 1945 ​เป็นโรค​หลอดเลือด​สมอง ​เสียชีวิต 3 ​เมษายน 1954 ​อายุ 68 — Smithsonian Magazine, Tigay, 2021 https://www.smithsonianmag.com/history/the-righteous-defiance-of-aristides-de-sousa-mendes-180978831/
• ​ภรรยา Angelina ​เสียชีวิต​ปี 1948 ​และ​บ้าน​ตระกูล Casa do Passal ​ถูก​ขาย​ใน​ช่วง​ท้าย​ของ​ชีวิต​เขา (​หน้า​นั้น​ไม่​ได้​บอก​ว่า​ขาย​ใช้หนี้ ​ซึ่ง​บท​เขียน​ไว้) — Wikipedia, Aristides de Sousa Mendes https://en.wikipedia.org/wiki/Aristides_de_Sousa_Mendes
• Yad Vashem ​ยกย่อง​เขา​เป็น Righteous Among the Nations ​วันที่ 18 ​ตุลาคม 1966 ​และ​รัฐบาล​โปรตุเกส​คืน​เกียรติ​ให้​เต็มที่​ใน​ปี 1988 — Yad Vashem, "The Insubordinate Consul" (​ไม่​แสดง​วันที่) / Wikipedia, Aristides de Sousa Mendes (​รัฐสภา​มีมติ​เป็นเอกฉันท์​ปี 1988 ​โดย​หน้า​นั้น​ให้​ทั้งวัน​ที่ 18 ​มีนาคม​และ 6 ​เมษายน) https://www.yadvashem.org/righteous/stories/mendes.html https://en.wikipedia.org/wiki/Aristides_de_Sousa_Mendes
• ​ผู้​ได้รับ​วีซ่า​ที่​ระบุชื่อ​ได้​มี 3,913 ​คน​ตาม Smithsonian ​และ​ราว 3,900 ​คน​ตาม​การวิเคราะห์​ของ​มูลนิธิ Sousa Mendes ​ปี 2015 ​ที่ Wikipedia ​อ้าง ​ฐานข้อมูล​ผู้​ได้รับ​วีซ่า​อยู่​บน​หน้า​แรก​ของ​มูลนิธิ ​ส่วน​ข้อความ​ของ​มูลนิธิ​เรื่อง​วีซ่า Bayonne ​กับ Toulouse ​ที่​ไม่​เคย​ลงทะเบียน​และ​สมุด​ทะเบียน​บอร์​โด​ซ์​ที่​หาย​ไป​หนึ่ง​เล่ม ​ไม่​ได้​ตรวจ​ซ้ำ — Smithsonian Magazine, Tigay, 2021 / Wikipedia, Aristides de Sousa Mendes / Sousa Mendes Foundation https://www.smithsonianmag.com/history/the-righteous-defiance-of-aristides-de-sousa-mendes-180978831/ https://en.wikipedia.org/wiki/Aristides_de_Sousa_Mendes https://sousamendesfoundation.org/
• ​ตัวเลข 30,000 ​รวม 10,000 ​ชาว​ยิว ​สืบไป​ถึง​การประมาณ​ปี 1964 Smithsonian ​ว่า​มาจาก​นิตยสาร Jewish Life ​ส่วน Wikipedia ​ว่า​เป็น​บทความ​ของ Harry Ezratty ​ปี 1964 ​และ Milgram ​เห็น​ว่า Ezratty ​เอา​จำนวน​ชาว​ยิว​ทั้งหมด​ที่​ผ่าน​โปรตุเกส​ไป​นับ​เป็นผล​งาน​ของ​เขา Yehuda Bauer ​เรียก​สิ่ง​ที่​เขา​ทำ​ว่า "perhaps the largest rescue action by a single individual during the Holocaust" — Smithsonian Magazine, Tigay, 2021 / Wikipedia, Aristides de Sousa Mendes https://www.smithsonianmag.com/history/the-righteous-defiance-of-aristides-de-sousa-mendes-180978831/ https://en.wikipedia.org/wiki/Aristides_de_Sousa_Mendes
• Sugihara ​เป็นรอง​กงสุล​ญี่ปุ่น​ที่ Kaunas ​ออก​วีซ่า​ผ่าน​ทาง​กว่า 2,100 ​ใบ​ระหว่าง 18 ​กรกฎาคม​ถึง 28 ​สิงหาคม 1940 ​รายชื่อ​มี 2,139 ​ใบ (​จาก Levine) ​ตัวเลข 6,000 ​เป็นการ​ประมาณ Watanabe ​เห็น​ว่า​คิด​ว่า​วีซ่า​หนึ่ง​ใบ​ใช้​โดย​สมาชิก​ครอบครัว​สาม​คน​เป็นเรื่อง​สมเหตุสมผล Wikipedia ​เรียก Jan Zwartendijk ​ว่า​กงสุล​กิตติมศักดิ์​ของ​เนเธอร์แลนด์ ​ที่​ใส่​ข้อความ​เรื่อง Curaçao ​ลง​ใน​หนังสือเดินทาง — Wikipedia, Chiune Sugihara https://en.wikipedia.org/wiki/Chiune_Sugihara

​บท​ที่ 8 · ​คน​ที่​เดิน​เข้าไป​ใน​วงล้อม

• ​เช้า​วันที่ 19 ​กันยายน 1940 ​ราว​หก​โมง ​ใน​วอร์ซอ Pilecki ​เขียน​ใน​รายงาน​ของ​เขา​เอง​ว่า​มี​คน​ไม่​กี่​คน​ที่​ยังมี​ชีวิต​อยู่ "​ซึ่ง​เห็น​การเดิน​ไป​คนเดียว​ตอน​หก​โมง​เช้า" ​ที่​หัวมุมถนน Aleja Wojska ​กับ Felińskiego (​ต้นฉบับ "a few people still alive who saw me go alone at 6:00 a.m. to the corner of Aleja Wojska and Felińskiego Street" ​แปล​จาก​ภาษา​โปแลนด์) ​และ​เรียก​ฝูงชน​ที่​ถูกจับ​ว่า "herd of passive sheep" — Pilecki, ​รายงาน ​ตอนที่​ตัด​มา​ลง Jewish Journal, 6 ธ.ค. 2012 https://jewishjournal.com/opinion/rob_eshman/110973/
• ​จุด​ที่​ถูกจับ​มี​สอง​ฉบับ dzieje.pl ​ว่า​ถูก​ควบคุม​ที่​ตึกแถว​เลขที่ 40 ​ถนน Wojska Polskiego (​ฉบับ​ห้องพัก​ของ​พี่สะใภ้​บน​ถนน​เดียวกัน​มาจาก​เอกสาร​ของ​สถาบัน Pilecki ​ซึ่ง​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ) — dzieje.pl (12 ก.ย. 2013 ​ปรับปรุง 14 ก.ค. 2016) ​และ​รายงาน​ของ Pilecki ​ใน Jewish Journal https://dzieje.pl/node/14238 https://jewishjournal.com/opinion/rob_eshman/110973/
• ​ถูก​กวาด​จับ​ราว 2,000 ​คน — holocaustrescue.org, ​หน้า Witold Pilecki (​ไม่​แสดง​วันที่) https://holocaustrescue.org/witold-pilecki
• ​ประชุม TAP ​ปลายเดือน​สิงหาคม 1940 ​เรียก​โดย​พันตรี Jan Włodarkiewicz ​และ​ความคิด​คือ​ส่ง "​ผู้นำ TAP" ​สัก​คน​เข้า Auschwitz — Cuber-Strutyńska (​อ้าง Malinowski) ​และ holocaustrescue.org https://zagladazydow.pl/index.php/zz/article/download/720/679 https://holocaustrescue.org/witold-pilecki
• ​เรื่อง​อาสา ​หรือ​ถูก​ขอ ​ฝั่ง​อาสา Malinowski ​ว่า Pilecki ​อาสา Włodarkiewicz ​รับ​เป็น​ผู้สมัคร (​ตามที่ Cuber-Strutyńska ​อ้าง) ​และ IPN ​เรียก​เขา​ว่า​ผู้​อาสา ​ฝั่ง​ถูก​ขอ ​คำให้การ​ปี 1948 ​ของ​เขา​เอง "I was urged to take this step by Major Włodarkiewicz Jan" ​และ​สรุป​ของ Cuber-Strutyńska ​ว่า​คำ​ว่า​อาสา​ถูก​ใช้​อย่าง​ไม่​แม่นยำ ​คำ​นี้​แพร่​จาก​บันทึก​ความทรงจำ​ของ Wincenty Gawron ​และ​ชีวประวัติ​รุ่นหลัง ​เอกสาร​สถาบัน Pilecki (​ว่า "volunteer") ​และ Sękowska-Pięchowa 2019 ​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ — Cuber-Strutyńska, Zagłada Żydów. Studia i Materiały 2017, ​หน้า 281–301 / IPN, ​ชีวประวัติ Pilecki https://zagladazydow.pl/index.php/zz/article/download/720/679 https://biogramy.ipn.gov.pl/bio/wszystkie-biogramy/rotmistrz-witold-pileck/english-version/1947-1948
• ​เดือน​กันยายน 1940 Birkenau ​ยัง​ไม่​มี Alex Storozynski ​เล่า​ว่า "People thought that this was simply a prisoner of war camp" (​ข้อเท็จจริง​ว่า​ห้อง​รม​แก๊ส​ยัง​ไม่​มาจาก HistoryNet ​ซึ่ง​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ) — NPR, 2010 https://npr.org/transcripts/129956107
• 8 ​พฤษภาคม 1947 ​หน่วย​ความมั่นคง​จับ Pilecki ​และ​ทรมาน ​เริ่ม​พิจารณา 3 ​มีนาคม 1948 ​ศาล​พิพากษา​ประหาร 15 ​มีนาคม 1948 ​คำร้อง​ถึง Bierut ​ถูก​ปฏิเสธ ​ถูก​ยิง 25 ​พฤษภาคม 1948 ​เวลา 21.30 น. ​ที่​เรือนจำ Mokotów ​ไม่​ทราบ​ที่ฝังศพ Wikipedia ​ให้​วัน​พิพากษา​เป็น 15 ​พฤษภาคม ​ทั้งที่​ชื่อ​แหล่ง​ภาษา​โปแลนด์​ที่​หน้า​เดียวกัน​อ้าง​บอก 15 ​มีนาคม ​บท​เลือก​ตาม IPN — Instytut Pamięci Narodowej (IPN), ​ชีวประวัติ Rotmistrz Witold Pilecki ​ช่วง 1947–1948 / Wikipedia, Witold Pilecki https://biogramy.ipn.gov.pl/bio/wszystkie-biogramy/rotmistrz-witold-pileck/english-version/1947-1948 https://en.wikipedia.org/wiki/Witold_Pilecki
• ​คืน​วันที่ 21 ​ต่อ 22 ​กันยายน 1940 Pilecki ​ถึง Auschwitz ​พร้อม​นักโทษ​อีก 1,705 ​คน ​และ​ได้​หมายเลข 4859 (​หน้า​นั้น​ให้​ช่วง​สอง​วัน ​ไม่​ใช่​คืน​เดียว) — Wikipedia, Witold Pilecki / holocaustrescue.org (​หมายเลข 4859 ​ภายใต้​ชื่อ Serafiński) / NPR, 2010 ("I wore the number 4859") https://en.wikipedia.org/wiki/Witold_Pilecki https://holocaustrescue.org/witold-pilecki https://www.npr.org/transcripts/129956107
• ​คืน​วันที่ 26 ​ต่อ 27 ​เมษายน 1943 ​เขา​ถูก​จัด​ให้​อยู่​กะ​กลางคืน​ที่​โรง​อบ​ขนมปัง​นอก​รั้ว ​แล้ว​กับ​เพื่อน​อีก​สอง​คน​งัด​ประตู​เหล็ก ​ล้ม​ยาม​หนึ่ง​คน ​ตัด​สายโทรศัพท์ ​และ​หนี​ออกมา ​หน้า​นั้น​ไม่​เอ่ยถึง​อีสเตอร์ ​และ​ไม่​มี​วลี "​สอง​ปี​ครึ่ง" ​ตัวเลข​นี้​บท​คำนวณ​เอง​จาก​วันที่ — Wikipedia, Witold Pilecki https://en.wikipedia.org/wiki/Witold_Pilecki
• ​ชื่อ Tomasz Serafiński ​เป็น​เอกสาร​ของ​คน​ที่​ทุกคน​เข้าใจ​ว่า​ตาย​ไป​แล้ว ​และ​หลัง​หนี Pilecki ​พัก​ที่​บ้าน​ใกล้ Bochnia ​ซึ่ง​เจ้าของ​คือ Serafiński ​ตัวจริง ​ส่วน​ฟาร์ม​ที่ Nowy Wiśnicz ​ปรากฏ​ใน​หน้า​นั้น​เฉพาะตอน​เขา​เขียน​รายงาน​เดือน​มิถุนายน 1943 ​บท​เขียน​ว่า​แถว Wiśnicz ​ซึ่ง​ยัง​ไม่​ตรง​กับ​หน้า​นี้ — Wikipedia, Witold Pilecki https://en.wikipedia.org/wiki/Witold_Pilecki
• Pilecki ​ผ่าน​โรงเรียน​นายร้อย​สำรอง​ทหารม้า​ที่ Grudziądz ​ถูก​โอน​ไป​กองหนุน ​และ​ร่วม​ก่อตั้ง TAP ​วันที่ 9 ​พฤศจิกายน 1939 ​กับ Włodarkiewicz ​และ​คนอื่น​อีก​หลาย​คน (​จึง​เป็น​ผู้​ร่วม​ก่อตั้ง ​ไม่​ใช่​ผู้ก่อตั้ง​คนเดียว) — Wikipedia, Witold Pilecki https://en.wikipedia.org/wiki/Witold_Pilecki
• Włodarkiewicz ​ประกาศ​ใน​การประชุม TAP ​เดือน​สิงหาคม 1940 ​และ "said it was not an order but an invitation to volunteer" ​ขณะที่ Pilecki ​มองว่า​เป็นการ​ลงโทษ ​หน้า​นั้น​บอก​ว่า​แหล่ง​ภายหลัง​จำนวนมาก​เขียน​ว่า​เขา​อาสา — Wikipedia, Witold Pilecki https://en.wikipedia.org/wiki/Witold_Pilecki
• Cuber-Strutyńska (​หน้า 286–287) ​วาง​สอง​คำ​เล่า​เทียบ​กัน Malinowski ​ว่า "Lieutenant Pilecki volunteered to complete the task, and Major Włodarkiewicz accepted him as a candidate" ​ส่วน​คำให้การ​ของ Pilecki ​ลงวันที่ 18 ​มิถุนายน 1948 (​อ้าง​จาก Adam Cyra) ​ว่า "I was urged to take this step by Major Włodarkiewicz Jan" ​ฉบับ PDF ​ที่​เปิด​ได้​เป็น​ฉบับ​ภาษาอังกฤษ ​แปล​โดย Paulina Chojnowska — Cuber-Strutyńska, Zagłada Żydów. Studia i Materiały, 2017 (​หน้า​บทความ DOI 10.32927/zzsim.720) https://www.zagladazydow.pl/index.php/zz/article/view/720 https://zagladazydow.pl/index.php/zz/article/download/720/679
• ​รายงาน​ของ Pilecki ​ตีพิมพ์​ครั้งแรก​ใน​ปี 2000 ​เมื่อ Adam Cyra ​ประกอบ​ขึ้น​ใหม่​ใน​หนังสือ Rotmistrz Pilecki. Ochotnik do Auschwitz ​หน้า​นั้น​ไม่​มี​จำนวน​รายงาน​และ​ไม่​มี​คำของ Fairweather — Wikipedia, Witold's Report https://en.wikipedia.org/wiki/Witold%27s_Report
• NPR ​เล่า​ว่า​เขา​ส่ง​รายงาน​เป็นระยะ​ออกจาก​ค่าย ​รายงาน​ขึ้นไป​ถึง​ลอนดอน​แต่​ฝ่ายสัมพันธมิตร​ไม่​ลงมือ ​และ​เขา​หนี​จาก​งาน​โรง​อบ​ขนมปัง​นอก​ค่าย​ผ่าน​ประตู​หลัง​ที่​การรักษา​ความปลอดภัย​อ่อน — NPR, 2010 https://www.npr.org/transcripts/129956107
• ​ไม่​พบ​ที่ฝังศพ​ของ Pilecki ​แม้​ปี 2012 ​มี​การขุด​สุสาน Powązki ​บางส่วน​เพื่อ​หา — Wikipedia, Witold Pilecki https://en.wikipedia.org/wiki/Witold_Pilecki

​บท​ที่ 9 · ​ที่นั่ง​แถว​กลาง

• 1 ​ธันวาคม 1955 ​ราว​ห้า​โมง​ครึ่ง​เย็น ​รถเมล์​หมายเลข 2857 ​คนขับ James F. Blake ​เธอ​นั่ง​แถว​กลาง​ข้าง​ชาย​ผิวดำ ​ที่​ป้าย​ที่สาม​ที่นั่ง​โซน​คน​ขาว​เต็ม ​คนขับ​สั่ง​แถว​กลาง​ลุก ​คนอื่น​ลุก ​เธอ​ไม่​ลุก ​รถ​คัน​นั้น​อยู่​ใน​พิพิธภัณฑ์ Henry Ford — Wikipedia, Rosa Parks (​ไม่​แสดง​วันที่) https://en.wikipedia.org/wiki/Rosa_Parks
• ​คำตอบ​ของ​เธอ​ที่​ขู่​จะ​ให้​ตำรวจ​จับ​มี​สอง​ฉบับ "You may do that" (Wikipedia) ​กับ "You may go ahead and do so" (PBS NewsHour) — Wikipedia, Rosa Parks / PBS NewsHour, 25 ต.ค. 2005 https://en.wikipedia.org/wiki/Rosa_Parks https://www.pbs.org/newshour/nation/remember-july-dec05-parks_biography
• Blake ​ออก​ไป​โทร​หา​หัวหน้า​แล้ว​เรียก​ตำรวจ ​ระหว่าง​นั้น​เธอ​นั่ง​ที่​เดิม ​เอกสาร​ที่​เปิด​ได้​ไม่​บอก​ว่า​นาน​เท่าไร — Wikipedia, Rosa Parks https://en.wikipedia.org/wiki/Rosa_Parks
• ​เธอ​เป็น​เลขานุการ NAACP ​ตั้งแต่ 1943 ​เข้า​อบรม​ที่ Highlander ​หน้าร้อน​ปี 1955 ​และ Blake ​คือ​คนขับ​ที่​เคย​ไล่​เธอ​ลง​จาก​รถ​ใน​ปี 1943 ​ซึ่ง​เธอ​บอก​ว่า​ถ้า​สังเกตเห็น​ก็​จะ​ไม่​ขึ้น (​เล่า​เป็น​คำบอกเล่า) — Wikipedia, Rosa Parks / Stanford King Institute, Parks, Rosa https://en.wikipedia.org/wiki/Rosa_Parks https://kinginstitute.stanford.edu/parks-rosa
• ​เดือน​มีนาคม 1955 Claudette Colvin ​วัย 15 ​ปฏิเสธ​ไม่​ลุก​และ​ถูกจับ Colvin ​ไม่​ได้​จุด​การคว่ำบาตร ​นัก​เคลื่อนไหว​เห็น​ว่า​คดี​ของ Colvin ​และ Mary Louise Smith ​ไม่​เหมาะ​เป็นคดี​ทดสอบ — Wikipedia, Rosa Parks / Stanford King Institute / Darlene Clark Hine, Oxford University Press blog, ธ.ค. 2010 https://en.wikipedia.org/wiki/Rosa_Parks https://kinginstitute.stanford.edu/parks-rosa https://blog.oup.com/2010/12/rosa-parks/
• Brinkley ​ว่า​เธอ​ไม่​ได้คิด​ไว้​ก่อน Mary Fair Burks ​ว่า​เธอ​ไม่​ได้​ทำ​ในนามของ NAACP Darlene Clark Hine ​ว่า​เธอ "had not planned to disobey the law on that fateful day" — Wikipedia, Rosa Parks / Darlene Clark Hine, Oxford University Press blog https://en.wikipedia.org/wiki/Rosa_Parks https://blog.oup.com/2010/12/rosa-parks/
• ​เธอ​เล่า​ว่า​เคย​คิดถึง​การขัดขืน​ด้วย​แรง​แต่​สู้​ไม่​ได้ (​เล่า​เป็น​คำบอกเล่า ​บันทึก​ค้นคว้า​ให้​เทียบ​ถ้อยคำ​อีกครั้ง) ​และ "I felt that, if I did stand up, it meant that I approved of the way I was being treated, and I did not approve" — Wikipedia, Rosa Parks https://en.wikipedia.org/wiki/Rosa_Parks
• "I was not tired physically, or no more tired than I usually was at the end of a working day" ​และ "No, the only tired I was, was tired of giving in" — Rosa Parks, My Story (1992) ​หน้า 116 ​ตามที่ Stanford King Institute ​อ้าง https://kinginstitute.stanford.edu/parks-rosa
• "I had been pushed around all my life and felt at this moment that I couldn't take it any more" — Equal Justice Initiative, 1 ธ.ค. 2022 https://eji.org/news/remembering-anniversary-rosa-parks-arrest-montgomery-bus-boycott/
• "I did not get on the bus to get arrested / I got on the bus to go home" — PBS NewsHour, 25 ต.ค. 2005 https://www.pbs.org/newshour/nation/remember-july-dec05-parks_biography
• Nixon ​และ​สามีภรรยา Durr ​เลือก​คดี​ของ​เธอ​เป็นคดี​ทดสอบ​หลัง​เธอ​นั่ง Women's Political Council ​พิมพ์​ใบปลิว 35,000 ​แผ่น​นัด​คว่ำบาตร​หนึ่ง​วัน​วันที่ 5 ​ธันวาคม ​โดย​อ้างว่า​กำลัง​ตรวจ​ข้อสอบ — Wikipedia, Rosa Parks https://en.wikipedia.org/wiki/Rosa_Parks
• MIA ​ถูก​ตั้งขึ้น​และ​เลือก Martin Luther King Jr. ​เป็น​ผู้นำ ​ราว 15,000 ​คน​ไป​ที่​โบสถ์ Holt Street Baptist — Wikipedia, Rosa Parks https://en.wikipedia.org/wiki/Rosa_Parks
• ​ปรับ 10 ​ดอลลาร์​บวก​ค่าธรรมเนียมศาล 4 ​ดอลลาร์ ​เธอ​ไม่​ได้​จ่าย (PBS) ​การพิจารณา​คดี​ใช้ 5 ​นาที​ตาม Brinkley ​และ Phibbs ​หรือ 30 ​นาที​ตาม Theoharis — PBS NewsHour, 25 ต.ค. 2005 / Wikipedia, Rosa Parks https://www.pbs.org/newshour/nation/remember-july-dec05-parks_biography https://en.wikipedia.org/wiki/Rosa_Parks
• ​มกราคม 1956 ​ห้าง Montgomery Fair ​ไล่​เธอ​ออก ​ราว​หนึ่ง​สัปดาห์​ต่อมา Raymond ​ถูก​ไล่ออก​จาก​ฐานทัพอากาศ Maxwell ​คำขู่​ฆ่า​มา​เป็นประจำ — Wikipedia, Rosa Parks https://en.wikipedia.org/wiki/Rosa_Parks
• ​กุมภาพันธ์ 1956 ​ถูก​ฟ้อง​พร้อม King ​และ​อีก​กว่า 80 ​คน — Wikipedia, Rosa Parks / Stanford King Institute ("more than 80 others") https://en.wikipedia.org/wiki/Rosa_Parks https://kinginstitute.stanford.edu/parks-rosa
• ​สิงหาคม 1957 ​ย้าย​ไป​ดีทรอยต์ ​แหล่ง​หนึ่ง​ว่า​ไปหา​โอกาส​งาน​ที่​ดีกว่า (Stanford) ​อีก​แหล่ง​เน้น​คำขู่​และ​เรื่อง​เงิน (Wikipedia) — Stanford King Institute / Wikipedia, Rosa Parks https://kinginstitute.stanford.edu/parks-rosa https://en.wikipedia.org/wiki/Rosa_Parks
• ​เมื่อ​เสียชีวิต​ปี 2005 ​ร่าง​ถูก​ตั้ง​ไว้​ที่​โถง​โดม​รัฐสภา​สหรัฐฯ ​เป็น​คน​ที่ 31 ​และ​เป็น​พลเมือง​ธรรมดา​คน​ที่สอง — Wikipedia, Rosa Parks https://en.wikipedia.org/wiki/Rosa_Parks

• ​การคว่ำบาตร​เริ่ม 5 ​ธันวาคม 1955 ​วัน​แรก​คนผิวดำ​ราว 90% ​ไม่​ขึ้นรถ​เม​ล์ ​ยาว​ราว 13 ​เดือน ​ยุติ 20 ​ธันวาคม 1956 King ​ขึ้นรถ​เม​ล์​ที่​ไม่​แบ่ง​ที่นั่ง​เช้า​วันรุ่งขึ้น ​ศาล​รัฐบาล​กลาง​ตัดสินคดี Browder v. Gayle 5 ​มิถุนายน 1956 ​ศาลสูงสุด​ยืน​ตาม​ใน​เดือน​พฤศจิกายน 1956 ​การคว่ำบาตร​เป็น​แบบ​ให้การ​ประท้วง​โดย​ไม่​ใช้​ความรุนแรง​ทั่ว​ภาคใต้ ​และ​คำของ King ​ใน​หนังสือ​ปี 1958 ​ว่า the power of a growing self-respect — Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute, Stanford University, Montgomery Bus Boycott https://kinginstitute.stanford.edu/montgomery-bus-boycott
• ​เหรียญ Presidential Medal of Freedom ​ปี 1996 ​เหรียญ Congressional Gold Medal ​ที่​ประธานาธิบดี​ลงนาม​กฎหมาย 4 ​พฤษภาคม 1999 ​และ​มอบ 15 ​มิถุนายน 1999 ​และ​สมญา Mother of the Freedom Movement — ​ทำเนียบขาว ​สมัย​ประธานาธิบดี Clinton (​หน้า​เก็บ​ถาวร) 15 ​มิ.ย. 1999 https://clintonwhitehouse6.archives.gov/1999/06/1999-06-15-press-paper-on-rosa-parks-congressional-gold-medal-award.html
• ​ผู้หญิง​คน​แรก​ที่​ร่าง​ได้​ตั้ง​ไว้​ที่​โถง​โดม​รัฐสภา​สหรัฐฯ 30 ​ตุลาคม 2005 — 21Alive News, This Day in History, 31 ต.ค. 2025 https://www.21alivenews.com/2025/10/31/this-day-history-october-30-2005-rosa-parks-becomes-first-woman-lie-honor-us-capitol-rotunda/

​บท​ที่ 10 · ​ถุง​สอง​ใบ

• ​วันที่ 5 ​มิถุนายน 1989 ​บน​ถนน​ฉาง​อาน ​ริม​มุม​ตะวันออกเฉียงเหนือ​ของ​จัตุรัส​เทียน​อัน​เห​มิน ​ขบวนรถ​ถัง Type 59 ​แล่น​ไป​ทาง​ตะวันออก ​บท​นี้​ไม่​พิมพ์​เวลา​ของ​วัน ​เพราะ Wikipedia ​ให้​ทั้ง "shortly after noon" ​และ "morning" Franklin ​ใน​หน้า Amnesty ​ว่า​เช้า ​ส่วนหน้า Phaidon ​ให้​ราว​เที่ยง​ของ​วันที่ 4 ​ซึ่ง​น่าจะ​พลาด — Wikipedia, Tank Man / Amnesty International (2014) / Phaidon (​ไม่​แสดง​วันที่) https://en.wikipedia.org/wiki/Tank_Man https://www.amnesty.org/en/latest/news/2014/05/stuart-franklin-it-was-david-and-goliath-moment/ https://www.phaidon.com/blogs/phaidon-archive/how-stuart-franklin-took-his-tank-man-photograph
• ​มี​ภาพนิ่ง​ห้า​ภาพ ​และ​ภาพเคลื่อนไหว​จาก​ช่างกล้อง​ของ ABC, CNN ​และ NBC — Wikipedia, Tank Man https://en.wikipedia.org/wiki/Tank_Man
• ​วันก่อน​หน้า​นั้น​จัตุรัส​ถูก​เคลียร์​ด้วย​กำลัง Stuart Franklin ​ว่า​พลเรือน​ที่​ยืน​เผชิญ​ทหาร​และ​รถถัง​ถูก​ยิง ​มี​ผู้บาดเจ็บ​ล้มตาย​อย่าง​น้อย 20 ​ราย (​ต้นฉบับ "at least twenty casualties") — Phaidon, How Stuart Franklin took his Tank Man photograph (​ไม่​แสดง​วันที่) https://www.phaidon.com/blogs/phaidon-archive/how-stuart-franklin-took-his-tank-man-photograph
• Franklin ​ถ่าย​จาก​ระเบียง​ชั้นบน ​บท​ไม่​พิมพ์​ว่า​ชั้น​ไหน ​เพราะ​แหล่ง​ไม่​ตรงกัน​ระหว่าง​ชั้น​ห้า​กับ​ชั้น​หก — Wikipedia, Tank Man / Amnesty (2014) / Phaidon / CNN interactive (Widener, 2019) https://en.wikipedia.org/wiki/Tank_Man https://www.amnesty.org/en/latest/news/2014/05/stuart-franklin-it-was-david-and-goliath-moment/ https://www.phaidon.com/blogs/phaidon-archive/how-stuart-franklin-took-his-tank-man-photograph https://edition.cnn.com/interactive/2019/05/world/tiananmen-square-tank-man-cnnphotos
• ​ลำดับ​เหตุการณ์ ​รถถัง​คัน​แรก​เลี้ยว​หลบ ​เขา​ก้าว​ขวาง​อีก ​รถถัง​ดับเครื่อง ​ขบวน​หยุด ​เขา​ปีน​ตัว​รถ ​ตะโกน​ใส่​ช่อง​บน​ป้อม ​ปีน​ป้อม ​พูด​กับ​ลูกเรือ​ที่​ช่อง​พล​ยิง ​ปีน​ลง ​ชาย​สอง​คน​ชุด​สีน้ำเงิน​ดึง​ออก ​รถถัง​ติดเครื่อง​เดิน​ต่อ ​ขบวน​ข้างหลัง​เกือบ 20 ​คัน ​เนื้อหา​ที่​เขา​พูด​ไม่​มี​ใคร​รู้ — Wikipedia, Tank Man / PBS Frontline, The Tank Man, 11 ​เม.ย. 2006 (Jan Wong) https://en.wikipedia.org/wiki/Tank_Man https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tankman/etc/transcript.html
• ​เหตุการณ์​ใช้เวลา​ราว​สาม​นาที Franklin ​ว่า​ไม่​ถึง​สาม​นาที Harunobu Kato ​ของ NHK ​ว่า​เกิน — Phaidon (Franklin) / Wikipedia, Tank Man (Kato) https://www.phaidon.com/blogs/phaidon-archive/how-stuart-franklin-took-his-tank-man-photograph https://en.wikipedia.org/wiki/Tank_Man
• "Alone he blocked the path of the tanks" — Stuart Franklin, Phaidon https://www.phaidon.com/blogs/phaidon-archive/how-stuart-franklin-took-his-tank-man-photograph
• ​ใคร​ดึง​เขา​ไป Charlie Cole ​ว่า​เป็น​เจ้าหน้าที่​ความมั่นคง​สาธารณะ Jan Wong ​ว่า​เป็น​คน​แถว​นั้น​ที่​เป็นห่วง ​และ​ผู้เห็นเหตุการณ์​อีก​คน​ว่า "He just melted into the crowd and he was gone" — PBS Frontline, The Tank Man, 11 ​เม.ย. 2006 https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tankman/etc/transcript.html
• ​หนังสือพิมพ์​วันอาทิตย์​ใน​ลอนดอน​พิมพ์​ชื่อ Wang Weilin ​นักศึกษา​วัย 19 ​ผู้เขียน​ว่า​ได้มา "after speaking to three excellent contacts" ​ยืนยัน​ไม่​ได้ ​และ Robin Munro ​ว่า "we actually had no idea what this man was called" — PBS Frontline, The Tank Man, 11 ​เม.ย. 2006 https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tankman/etc/transcript.html
• ​ชะตากรรม Bruce Herschensohn (​สุนทรพจน์ 1999) ​ว่า​ถูก​ประหาร​หลัง 14 ​วัน Timothy Brook ​ว่า​จำคุก 10 ​ปี Jan Wong ​ว่า​ยังมี​ชีวิต​ใน​จีน​แผ่นดินใหญ่ Cole ​เชื่อ​ว่า​ถูก​ประหาร​แต่​ไม่​ได้​เห็น​เอง — Wikipedia, Tank Man / PBS Frontline, The Tank Man https://en.wikipedia.org/wiki/Tank_Man https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tankman/etc/transcript.html
• ​เจียง ​เจ๋อห​มิน ​ตอบ Barbara Walters ​ปี 1990 "I think never killed" ​และ "I can't confirm whether this young man you mentioned was arrested or not" — PBS Frontline, The Tank Man, 11 ​เม.ย. 2006 https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tankman/etc/transcript.html
• ​ปี 2000 ​เจียง​บอก Mike Wallace ​ว่า​ไม่​เคย​จับ​และ​ไม่​รู้​ว่า​อยู่​ที่ไหน (​เล่า​ต่อ​จาก​แหล่ง​รอง ​เล่า​เป็น​คำบอกเล่า) — Wikipedia, Tank Man https://en.wikipedia.org/wiki/Tank_Man
• ​สื่อ​รัฐ​จีน​เอา​ภาพ​ไป​ออกโทรทัศน์​ครั้ง​เดียว​โดย​ประณาม​เขา ​และ​ปี 2013 Weibo ​บล็อก​คำ​ว่า "big yellow duck" ​หลัง​มี​ภาพตัดต่อ​เป็น​เป็ด​ยาง — Wikipedia, Tank Man https://en.wikipedia.org/wiki/Tank_Man
• ​ปี 2006 ​นักศึกษา​ปักกิ่ง​ดู​ภาพ​แล้ว​ถาม​ว่า "Is this a piece of artwork? Did you make this up?" ​สิบ​เจ็ด​ปี​หลัง​เหตุการณ์ (2006 ​ลบ 1989) — PBS Frontline, The Tank Man, 11 ​เม.ย. 2006 https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tankman/etc/transcript.html
• Charlie Cole ​ซ่อน​ฟิล์ม​ตอน​ตำรวจ​บุก​ห้อง "I went into the toilet, took off the top of the toilet and put it in the holding tank" — PBS Frontline, The Tank Man, 11 ​เม.ย. 2006 https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tankman/etc/transcript.html
• Cole ​ถูก​บังคับ​ให้​เซ็น​คำสารภาพ ​และ​ภาพ​ของ​เขา​ได้ World Press Photo of the Year ​ปี 1990 — Wikipedia, Tank Man https://en.wikipedia.org/wiki/Tank_Man
• ​ฟิล์ม​ของ Franklin ​ออกจาก​ปักกิ่ง​ใน​ภาชนะ​ใส่​ชา​ของ​โปรดิวเซอร์​ทีวี​ฝรั่งเศส ​แหล่ง​หนึ่ง​ว่า​กระป๋อง (tin) ​อีก​แหล่ง​ว่า​กล่อง (box) — Amnesty International (2014) / Wikipedia, Tank Man https://www.amnesty.org/en/latest/news/2014/05/stuart-franklin-it-was-david-and-goliath-moment/ https://en.wikipedia.org/wiki/Tank_Man
• Jeff Widener ​เป็นไข้​หวัด ​คืน​ก่อน​โดน​อิฐ​ของ​ผู้ประท้วง​ถูก​หัว ​ฟิล์ม​หมด Kirk Martsen ​นักศึกษา​อเมริกัน​หา​ฟิล์ม 100 ASA ​หนึ่ง​ม้วน​จาก​นักท่องเที่ยว​ให้ ​และ Widener ​ว่า "I never dreamed the image would turn into a cult thing" — PetaPixel, Jeff Widener, 21 ​มิ.ย. 2013 (​ปรับปรุง 17 พ.ย. 2022) https://petapixel.com/jeff-widener

​บท​ที่ 11 · ​สอง​นิ้ว

• David Rand ​กับ Ziv Epstein ​ปี 2014 ​เอา​คำให้การ 51 ​ชิ้น​ของ​ผู้​ได้​เหรียญ Carnegie ​ให้​ผู้อ่าน​ให้คะแนน 92.2% ​ฟัง​เหมือน​สัญชาตญาณ ​และ​ใน 71% ​ของ​เหตุการณ์​ผู้​ถูก​ประเมิน​ว่า​มี​เวลา​อย่าง​น้อย​หนึ่ง​นาที — Rand & Epstein, Risking Your Life without a Second Thought, PLOS ONE 9(10): e109687 https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0109687
• Wesley Autrey ​รอ​อยู่​ที่​สถานี 137th Street–City College ​วันที่ 2 ​มกราคม 2007 ​เวลา​ราว 12.45 น. — Wikipedia, Wesley Autrey https://en.wikipedia.org/wiki/Wesley_Autrey
• Autrey ​อายุ 50 ​ปี​ตอนนั้น ​เป็น​คนงาน​ก่อสร้าง​และ​ทหารเรือ​ปลด​ประจำการ ​เดินทาง​มา​กับ​ลูกสาว​สอง​คน ​ส่วน​ชาย​ที่​ตกราง​เป็น​นักศึกษา​ภาพยนตร์ ​อายุ 19 ​ตาม​หน้า​นี้ (​หน้า​นี้​ไม่​ได้​ให้​นามสกุล Hollopeter ​ที่​บท​ใช้) (​ตัวเลข 20 ​ที่​บท​อ้าง​เป็น​แหล่ง​อื่น​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ) — NBC News, "'I'm not a hero,' NYC subway savior says" (​หน้า​ไม่​แสดง​วันที่) https://www.nbcnews.com/id/wbna16469039
• ​รถไฟ​ผ่าน​เหนือ​ทั้งสอง​คน​หลาย​ตู้ NBC ​เขียน​ว่า "some train cars passed over" ​และ​เหลือ​ที่ว่าง "only a couple of inches to spare" ​ส่วน Wikipedia ​เขียน​ว่า "all but two cars passed over them" ​ตัวเลข "​สอง​ตู้" "​ห้า​ตู้" "2 ​นิ้ว​ตามที่​เขา​ประเมิน​เอง" "​ราว 21 ​นิ้ว" ​และ​ร่อง​ระบาย​น้ำ​ลึก​ราว 12 ​นิ้ว (8 ​ถึง 24) ​มาจาก AP ​ที่ Deseret News ​ลง (4 ม.ค. 2007) ​กับ encyclopedia.com ​ซึ่ง​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ​ที่​เปิด​ได้ — NBC News / Wikipedia, Wesley Autrey https://www.nbcnews.com/id/wbna16469039 https://en.wikipedia.org/wiki/Wesley_Autrey
• Autrey ​พูดว่า "I don't feel like I did something spectacular / I just saw someone who needed help." (​ประโยค​ท้าย "I did what I felt was right" ​ที่​บท​แปล​ไว้ ​ไม่​อยู่​ใน​ข้อความ​ที่​ตรวจ) NBC ​พาดหัว​คำพูด​ของ​เขา​ว่า "I'm not a hero" — Wikipedia, Wesley Autrey / NBC News https://en.wikipedia.org/wiki/Wesley_Autrey https://www.nbcnews.com/id/wbna16469039
• ​รางวัล​ที่​เขา​ได้ Bronze Medallion ​จาก​นายกเทศมนตรี Bloomberg ​วันที่ 4 ​มกราคม 2007 ​เงิน 10,000 ​ดอลลาร์​จาก Donald Trump ​เงิน 5,000 ​ดอลลาร์​สด​จาก Jerry Sherlock ​ประธาน New York Film Academy (​ตาม​หน้า​นั้น​เป็น​เงิน​ส่วนตัว​ของ Sherlock ​พร้อม​ทุนการศึกษา 5,000 ​ดอลลาร์​ให้​ลูกสาว) ​บัตร​นั่ง​รถไฟใต้ดิน​ฟรี​หนึ่ง​ปี ​และ​เชิญ​เป็น​แขก​ของ​ประธานาธิบดี Bush ​ที่​สุนทรพจน์ State of the Union ​ปี 2007 — Wikipedia, Wesley Autrey / NBC News (Trump ​และ​บัตร​ฟรี​หนึ่ง​ปี) https://en.wikipedia.org/wiki/Wesley_Autrey https://www.nbcnews.com/id/wbna16469039
• ​ปลายเดือน​มีนาคม 2007 Autrey ​ฟ้อง​ทนายความ (Diane Kleiman) ​กับ​เอ​เจนต์​ฮอลลีวูด ​คดี​ตกลง​กัน​ภายใน​ปี​นั้น​และ​สัญญา​ถูก​ยกเลิก — Wikipedia, Wesley Autrey https://en.wikipedia.org/wiki/Wesley_Autrey

​บท​ที่ 12 · ​ยา​ที่​หมอ​เชื่อ​ว่า​จะ​ฆ่า

• Harris ​ว่า​แผน​นี้ "unprecedented, it was highly risky, and to my mind almost certain to cause the death of some, if not all, the kids" ​โอกาส​สำเร็จ "an infinitesimally small chance" "I truly didn't believe the boys would still be alive by the time they came out" ​และ "It was an easy decision" — Richard Harris, Against All Odds (2019) ​ตอนที่​ตัด​มา​ลง NowToLove, 4 พ.ค. 2022 (​แก้ไข ก.พ. 2024) https://www.nowtolove.com.au/celebrity/celebrity-news/richard-harris-thailand-cave-rescue-71837/
• ​ปฏิกิริยา​แรก​ของ Harris "That is the most outrageous suggestion I've ever heard" ​และ "I was very adamant that this was not possible" ​และ​สอง​ทาง​ที่​เหลือ​คือ​ทิ้ง​เด็ก​ไว้​ใน​ถ้ำ​หรือ​ลอง ("leave the kids in the cave to die or give it a go") — CBC / Canadian Press, 29 พ.ค. 2019 https://cbc.ca/1.5151661
• ​ทางเลือก​สี่​ทาง (​รอ​หมด​มรสุม ​เจาะ​ปล่อง ​สอน​เด็ก​ดำน้ำ ​วางยา) ​และ​รัฐบาล​ไทย​หวัง​ทาง​ที่​ไม่​มี​ความเสี่ยง​เลย ("zero risk") — ABC News / 20/20, 26 ก.ค. 2018 https://abc7.com/3829585
• ​ผู้บังคับการ​ฝ่าย​ซีล​ของ​ไทย​บอก​ว่า​ไม่​คาด​ว่า​เด็ก​คน​ไหนจะ​รอด ​และ 50% ​ก็​ถือว่า​ดีแล้ว Maj. Charlie Hodges ​ของ​สหรัฐฯ ​บอก​ว่า​ถ้า​เด็ก​ออกมา​มีชีวิต​สัก​คนเดียว​ก็​ถือว่า​สำเร็จ (​คำ​ว่า "I expect anywhere from three to five to die", ​การอนุมัติ​ของ​นายกรัฐมนตรี ​และ​คำ​ว่า "non-negotiable" ​ที่​บท​ใช้ ​ไม่​พบ​ใน​หน้า​นี้ ​ผล​คือ​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ) — ABC7 / ABC News, 26 ก.ค. 2018 https://abc7.com/3829585
• ​คืน​วันที่ 7 ​กรกฎาคม ​ประชุม​ตั้งแต่ 19.30 น. ​ฝ่าย​ไทย​ให้​ไฟเขียว​เมื่อ 22.45 น. ​หน้ากาก​ถูก​ทดสอบ​กับ​เด็กนักเรียน​ใน​ท้องถิ่น​ใน​สระว่ายน้ำ​วันที่ 7 ​กรกฎาคม ​และ​ปฏิบัติการ​วันที่ 8 ​กรกฎาคม​เป็น​วัน​แรก (​เช้า​วันที่ 8) ​หน้า​เดียวกัน​ลง​รอบ​วันที่ 8 (​เด็ก​สี่​คน) ​วันที่ 9 (​สี่​คน) ​และ​วันที่ 10 ​กรกฎาคม (​สี่​คน​สุดท้าย) — Shepton Mallet Caving Club, Thailand Cave Rescue Summary (​สร้าง 5 ก.ย. 2018 ​ปรับปรุง 5 ก.พ. 2022) https://www.thailandcaves.shepton.org.uk/rescue-summary
• ​เด็กชาย 12 ​คน​กับ​ผู้ใหญ่​หนึ่ง​คน​ติด​อยู่​ใน​ถ้ำ ​และ​มี​นัก​ดำน้ำ​ทำงาน​ใน​ระบบ​ถ้ำ 90 ​คน (40 ​คน​จาก​ไทย 50 ​คน​จาก​ต่างประเทศ) — Wikipedia, Tham Luang cave rescue https://en.wikipedia.org/wiki/Tham_Luang_cave_rescue
• ​ณรงค์​ศักดิ์ ​โอสถ​ธนา​กร ​เป็น​ผู้ว่าราชการจังหวัด​เชียงราย​ที่​คุม​ปฏิบัติการ (Wikipedia ​สะกด Osatanakorn) Thai PBS ​ยืนยัน​การสะกด​ชื่อ​ภาษาไทย — Wikipedia, Tham Luang cave rescue / Thai PBS https://en.wikipedia.org/wiki/Tham_Luang_cave_rescue https://www.thaipbs.or.th/now/content/197
• ​ออกซิเจน​ใน​ถ้ำ​ลดลง​เหลือ 15% ABC7 ​เขียน​ว่า "reportedly dipped to just over 15 percent" Shepton Mallet Caving Club ​ลง​ว่า​เครื่องวัด​ใน​ถ้ำ​อ่าน​ได้ 15% ​วันที่ 5 ​กรกฎาคม ​และ Wikipedia ​ลง​ไว้​ใน​ลำดับ​เหตุการณ์​วันที่ 6 ​กรกฎาคม​ว่า "falling to 15%, well below the 21% 'safe zone'" ​ไม่​มีหน้า​ไหน​ระบุ​ว่า​ผู้ว่าฯ ​ณรงค์​ศักดิ์​เป็น​คนพูด​ตัวเลข​นี้ (​บท​เขียนแบบ​นั้น) — ABC7 / ABC News, 26 ก.ค. 2018 / Shepton Mallet Caving Club, Thailand Cave Rescue Summary / Wikipedia, Tham Luang cave rescue https://abc7.com/3829585 https://www.thailandcaves.shepton.org.uk/rescue-summary https://en.wikipedia.org/wiki/Tham_Luang_cave_rescue
• ​สมาน ​กุนัน ​อดีต​หน่วย​ซีล​ที่​ออกจาก​กองทัพเรือ​ปี 2006 ​ไป​เป็น​เจ้าหน้าที่​รักษา​ความปลอดภัย​ที่​สนามบิน​สุวรรณภูมิ ​ถูก​ประกาศ​ว่า​เสียชีวิต​ราว 01.00 น. ​วันที่ 6 ​กรกฎาคม 2018 ​ระหว่าง​งาน​ส่ง​ถัง​อากาศ​ไป​ไว้​ตาม​จุด ​และ​ได้​เลื่อนยศ​หลัง​เสียชีวิต​เป็น​นาวาโท (lieutenant commander) (​ส่วน​คำ​ว่า "​หมดสติ​ใต้​น้ำ​ระหว่างทาง​กลับ" ​ไม่​พบ​ใน​หน้าที่​เปิด) — Wikipedia, Saman Kunan / Wikipedia, Tham Luang cave rescue / Shepton Mallet Caving Club, Thailand Cave Rescue Summary https://en.wikipedia.org/wiki/Saman_Kunan https://en.wikipedia.org/wiki/Tham_Luang_cave_rescue https://www.thailandcaves.shepton.org.uk/rescue-summary
• ​ตาม Wikipedia ​รัฐบาล​ไทย​ให้ "diplomatic immunity against judicial action" ​แก่ Harris ​กับ​ผู้ช่วย​แพทย์​สอง​คน ​เผื่อ​มี​อะไร​ผิดพลาด​กับ​การให้ยา​สลบ ​บท​ใช้​ถ้อยคำ​อ่อน​กว่า (ABC ​อ้าง​เจ้าหน้าที่​ไม่​เปิด​ชื่อ ​กระทรวง​ต่างประเทศ​ไม่​ยืนยัน) ​ซึ่ง​ไม่​ตรวจ​ซ้ำ​ใน​หน้าที่​เปิด​ได้ — Wikipedia, Tham Luang cave rescue https://en.wikipedia.org/wiki/Tham_Luang_cave_rescue
• Harris ​ได้ Star of Courage (24 ก.ค. 2018 ​ร่วมกับ Craig Challen) ​เหรียญ Medal of the Order of Australia (OAM) ​เครื่องราชอิสริยาภรณ์ Direkgunabhorn ​ชั้น​อัศวิน​แกรนด์​ครอส (7 ก.ย. 2018) ​และ​ร่วม​ได้ Australian of the Year 2019 ​กับ Challen — Wikipedia, Richard Harris (anaesthetist) https://en.wikipedia.org/wiki/Richard_Harris_(anaesthetist)
• ​เครื่องราชอิสริยาภรณ์​ดิเรกคุณาภรณ์ ft.lk ​เขียน​ว่า Harris ​ได้​เป็น "Member of the Most Admirable Order of the Direkgunabhorn" ​ขณะที่ Wikipedia (​หน้า Richard Harris) ​ให้​ชั้น Knight Grand Cross (first class) ​สอง​แหล่ง​ไม่​ตรงกัน​เรื่อง​ชั้น — ft.lk, ​ข่าว "Thai king confers awards on two Australian divers for rescue of cave boys" / Wikipedia, Richard Harris (anaesthetist) https://www.ft.lk/International/Thai-king-confers-awards-on-two-Australian-divers-for-rescue-of-cave-boys/49-676722 https://en.wikipedia.org/wiki/Richard_Harris_(anaesthetist)
• Harris ​กำลังจะ​ไป​พักร้อน​ดำน้ำ​ใน​ถ้ำ​ที่ Nullarbor Plain ​แต่​ยกเลิก​หลัง​นัก​ดำน้ำ​อังกฤษ​โทร​มา — ABC News (Australia), 9 ก.ค. 2018 / Wikipedia, Richard Harris (anaesthetist) https://www.abc.net.au/news/2018-07-09/thai-cave-rescue-adelaide-doctor-highly-skilled-colleague-says/9957074 https://en.wikipedia.org/wiki/Richard_Harris_(anaesthetist)
• ​พ่อ​ของ Harris ​เสียชีวิต​วัน​เดียว​กับ​ที่​เด็ก​คน​สุดท้าย​ออกจาก​ถ้ำ ​ตาม NowToLove (​ผู้เล่า​คือ Fiona ​ภรรยา "It was an immense relief, but it was also the exact moment…") ​และ​มหาวิทยาลัย Flinders ​เขียน​ว่า​พ่อ "tragically passed away during the mission" ​ชื่อ James Harris ​กับ​อาชีพ​ศัลยแพทย์​หลอดเลือด ​และ​ถ้อยคำ "​ทั้ง​หวาน​และ​ขม" ​ของ Harris ​เอง ​ไม่​พบ​ใน​หน้าที่​เปิด — Samantha Trenoweth, NowToLove, 4 พ.ค. 2022 (​แก้ไข 4 ก.พ. 2024) / Flinders University, "Exemplary alumnus wins bravery award" (​กรกฎาคม 2018) https://www.nowtolove.com.au/celebrity/celebrity-news/richard-harris-thailand-cave-rescue-71837/ https://blogs.flinders.edu.au/fit/2018/07/30/exemplary-alumnus-honoured-bravery-award/

​บท​ที่ 13 · ​เฮลิคอปเตอร์​ลำ​เล็ก

• ​เหตุการณ์​อยู่​ที่​หมู่บ้าน​ใน​ตำบลเซิน​หมี่ (Sơn Mỹ) ​อำเภอเซิน​ติญ ​จังหวัด​กว๋าง​หงาย (Quảng Ngãi) ​เวียดนาม​ใต้ — Wikipedia, My Lai massacre https://en.wikipedia.org/wiki/My_Lai_massacre
• Hugh "Buck" C. Thompson ​ยศ WO1 ​สังกัด B/123 AVN 23 INF ​เกิด 15 ​เมษายน 1943 ​จึง​อายุ 24 ​ใน​วันที่ 16 ​มีนาคม 1968 ​หน้า Wikipedia ​ของ​เขา​เขียน​ว่า​อายุ 25 ​ตอน​ถูก​ส่ง​ไป​เวียดนาม​เดือน​ธันวาคม 1967 ​ซึ่ง​ขัด​กับ​วันเกิด​ที่​ลง​ไว้​ใน​หน้า​เดียวกัน ​บท​เลือก​วันเกิด​ตาม​บันทึก VHPA — ​บันทึก Vietnam Helicopter Pilots Association (VHPA) / Wikipedia, Hugh Thompson Jr. https://www.vhpa.org/DAT/datT/D00871.HTM https://en.wikipedia.org/wiki/Hugh_Thompson_Jr.
• Colburn ​เป็น​พล​ปืน​ประตู​บน OH-23 Raven ​เกิด 6 ​กรกฎาคม 1949 ​จึง​อายุ 18 ​และ Glenn Andreotta ​เป็น​หัวหน้า​ช่าง​ประจำ​เครื่อง (crew chief) ​หน้า​นั้น​ไม่​ได้​เขียน​อายุ 18 ​ตรง ๆ ​บท​คำนวณ​จาก​วันเกิด — Wikipedia, Lawrence Colburn https://en.wikipedia.org/wiki/Lawrence_Colburn
• ​ตัวเลข​ผู้เสียชีวิต ​ฝ่าย​สหรัฐฯ (​การสอบสวน​ของกอง​ทัพ) 347 ​คน ​ส่วน​รัฐบาลท้องถิ่น​เวียดนาม​ยืน​ที่ 504 ​คน (​รวมเซิน​หมี่​กับ​หมี่​ไค) ​และ 347 ​ไม่​รวม​หมี่​ไค — Wikipedia, My Lai massacre https://en.wikipedia.org/wiki/My_Lai_massacre
• ​รายงาน​เบื้องต้น​ของกอง​ทัพ​เขียน​ว่า​มี​พลเรือน​ตาย​โดยบังเอิญ​ราว 20 ​คน (​รายงาน​ของ​พันเอก Oran Henderson ​ปลายเดือน​เมษายน) ​ส่วน​รายงาน​ช่วงแรก​อีก​ชุด​ให้​ศัตรู​ตาย 128 ​คน​และ​พลเรือน 22 ​คน ​ตัวเลข 20 ​กับ 22 ​จึง​ต่างกัน​ตาม​รายงาน​แต่ละ​ฉบับ — Wikipedia, My Lai massacre https://en.wikipedia.org/wiki/My_Lai_massacre
• Colburn ​เล่า​ว่า​ลูกเรือ​ทำเครื่องหมาย​ด้วย​ควัน​ข้าง​ผู้หญิง​บาดเจ็บ ​แล้ว​กลับมา​พบ​ว่า​ตาย​แล้ว ​เขา​เห็น​กัปตัน​เดิน​เข้าไป​หา​หญิงสาว​ที่​บาดเจ็บ ​เตะ ​แล้ว​ยิง​เธอ ​ซึ่ง​เขา​ระบุ​ว่า​เป็น​กัปตัน Ernest Medina (​บท​ไม่​ระบุชื่อ) ​และ​เล่า​ว่า​เฮลิคอปเตอร์​ลง​จอด​ระหว่าง​คนใน​หลุมหลบภัย​กับ​หมู่​ทหาร​อเมริกัน​ที่​เดิน​เข้ามา — PBS American Experience, ​สัมภาษณ์ Larry Colburn (​พฤษภาคม 2009) https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/my-lai-interview-larry-colburn/
• ​ขณะ Thompson ​คุย​กับ Calley ​จ่า David Mitchell ​ยิง​เข้าไป​ใน​คูน้ำ ​ฆ่า​คน​ที่​ยัง​ขยับ — Wikipedia, Hugh Thompson Jr. https://en.wikipedia.org/wiki/Hugh_Thompson_Jr.
• ​คำสั่ง​ถึง​ลูกเรือ​มี​หลาย​ฉบับ Colburn (PBS 2009) "If these people fire on them when I'm doing that, shoot them" ​และ "To set the record straight, no one pointed any weapons at anybody" Stars and Stripes (2016) ​ให้ Thompson ​เล่า​ว่า "You all cover me. If (the soldiers) open up, you open up" Wikipedia (​อ้าง Angers 2014) ​ว่า​สั่ง​ให้​ยิง​พล​หมวด​ที่สอง​ถ้า​พยายาม​ฆ่า​พลเรือน ​และ​ใบประกาศ Soldier's Medal ​ว่า​เขา "was prepared to open fire on those American troops should they fire upon the civilians" — PBS American Experience, 2009 / Stars and Stripes, Nancy Montgomery, 21 ธ.ค. 2016 / Wikipedia, Hugh Thompson Jr. / Virtual Wall (Pentagram, 13 ​มี.ค. 1998) https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/my-lai-interview-larry-colburn/ https://www.stripes.com/news/2016-12-21/larry-colburn-the-last-hero-of-my-lai-1551394.html https://en.wikipedia.org/wiki/Hugh_Thompson_Jr. https://blog.virtualwall.org/da/AndreottaGU01a.htm
• Colburn ​ว่าการ​ลง​จอด​แบบ​นั้น​ไม่​ใช่​เรื่อง​ปกติ "You're a sitting duck. You don't land." — PBS American Experience, 2009 https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/my-lai-interview-larry-colburn/
• Thompson ​วิทยุ​เรียก​เฮลิคอปเตอร์​ติดอาวุธ​มา​รับ​ชาวบ้าน​ที่​เขา​รวบรวม​ไว้ Stars and Stripes ​เรียก​ว่า "might have been the only time a gunship performed a humanitarian evacuation" ​ชื่อ​นักบิน​สอง​คน​คือ Dan Millians ​กับ Brian Livingstone (Wikipedia ​ว่า Thompson "persuaded" ​ให้​ไป​อพยพ ​ส่วน Colburn ​ใน PBS ​ว่า Millians ​พา​พวกเขา​ไป) — Stars and Stripes, 21 ธ.ค. 2016 / Wikipedia, Hugh Thompson Jr. / PBS American Experience, 2009 https://www.stripes.com/news/2016-12-21/larry-colburn-the-last-hero-of-my-lai-1551394.html https://en.wikipedia.org/wiki/Hugh_Thompson_Jr. https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/my-lai-interview-larry-colburn/
• Andreotta ​ลง​ไป​ใน​คูน้ำ​แล้ว​ดึง​เด็ก​ที่​ยังมี​ชีวิต​ขึ้น​มา ​แหล่ง​ไม่​ตรงกัน​เรื่อง​เพศ​และ​อายุ Stars and Stripes ​ว่า​เด็กชาย Wikipedia ​หน้า Thompson ​กับ​หน้า Colburn ​ว่า​เด็กชาย​ชื่อ Do Ba Wikipedia ​หน้า My Lai ​ว่า​เด็กหญิง​อายุ​สี่​ขวบ ​และ​ใบประกาศ​ผ่าน Virtual Wall ​ว่า "a child" — Stars and Stripes, 21 ธ.ค. 2016 / Wikipedia, Hugh Thompson Jr. / Wikipedia, Lawrence Colburn / Wikipedia, My Lai massacre / Virtual Wall https://www.stripes.com/news/2016-12-21/larry-colburn-the-last-hero-of-my-lai-1551394.html https://en.wikipedia.org/wiki/Hugh_Thompson_Jr. https://en.wikipedia.org/wiki/Lawrence_Colburn https://en.wikipedia.org/wiki/My_Lai_massacre https://blog.virtualwall.org/da/AndreottaGU01a.htm
• ​จำนวน​คน​ที่​ช่วย​ได้ ​ใบประกาศ Soldier's Medal ​ตามที่ Virtual Wall ​คัด​ว่า "10 civilians" ​และ Wikipedia (My Lai) ​คัด​ว่า "at least 10" Colburn (PBS) ​ว่า "Eleven or twelve people came out of this little bunker" Wikipedia (Thompson) ​ว่า 11 ​และ​บทสรุป​หนังสือ​บน​หน้า VVMF ​ว่า "nine unarmed civilians" — Virtual Wall (Pentagram, 13 ​มี.ค. 1998) / Wikipedia, My Lai massacre / PBS American Experience, 2009 / Wikipedia, Hugh Thompson Jr. / Vietnam Veterans Memorial Fund https://blog.virtualwall.org/da/AndreottaGU01a.htm https://en.wikipedia.org/wiki/My_Lai_massacre https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/my-lai-interview-larry-colburn/ https://en.wikipedia.org/wiki/Hugh_Thompson_Jr. https://www.vvmf.org/Wall-of-Faces/1147/GLENN-U-ANDREOTTA/page/5/
• "I saved the people because I wasn't taught to murder and kill." ​และ "I just wished we could have helped more people that day." — Rebecca Leung, "An American Hero", CBS News, 6 พ.ค. 2004 https://cbsnews.com/news/an-american-hero
• "These people were looking at me for help, and there was no way I could turn my back on them" Thompson ​พูด​ใน​การให้​สัมภาษณ์​ปี 1998 ​ตาม​ข่าว AP — Associated Press ​ผ่าน HeraldNet, 6 ม.ค. 2006 https://www.heraldnet.com/?p=353297
• Thompson ​ได้ Distinguished Flying Cross ​และ "threw away the citation" ​ตามที่ Wikipedia ​อ้าง Bilton ​และ Sim, Four Hours in My Lai (1992) ​หน้า 204–205 ​ข้อความ​ที่​ตรวจ​ไม่​มี​รายละเอียด​การช่วยชีวิต​ที่​แต่ง​ขึ้น​หรือ​คำ​ว่า​ถังขยะ ​ซึ่ง​บท​เขียน​ไว้ ​สอง​ข้อ​นี้​จึง​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ — Wikipedia, Hugh Thompson Jr. https://en.wikipedia.org/wiki/Hugh_Thompson_Jr.
• Mendel Rivers ​ถูก​อ้างว่า​เห็น​ว่า Thompson ​เป็น​ทหาร​คนเดียว​ที่​ควร​ถูก​ลงโทษ ​และ​พยายาม​ให้​เขา​ขึ้นศาล​ทหาร​ไม่​สำเร็จ Wikipedia ​ลง​การประชุม​ลับ​ของ​กรรมาธิการ​กิจการ​ทหาร​สภา​ผู้แทนฯ ​ว่า​อยู่​ปลายปี 1969 ​ส่วน CBS (1999) ​ลง​ว่าการ​ให้การ​เป็น​ปี 1970 ​และ Rivers ​พยายาม​ให้ Thompson ​บอก​ว่า​เคย​ขู่​ฆ่า​ร้อยโท​คน​หนึ่ง​เพื่อให้​ขึ้นศาล​ทหาร — Wikipedia, Hugh Thompson Jr. / CBS News, "Return to My Lai", 6 ธ.ค. 1999 https://en.wikipedia.org/wiki/Hugh_Thompson_Jr. https://www.cbsnews.com/news/return-to-my-lai/
• Thompson ​เล่า​ว่า​ได้รับ​โทรศัพท์​ขู่​ฆ่า ​และ​มี​สัตว์​ที่​ถูก​ทำร้าย​ถูก​ทิ้ง​ไว้หน้า​บ้าน (CBS ​เขียน​เป็น​คำของ​ตัวเอง​ว่า "mutilated animals were left on his doorstep") — Rebecca Leung, CBS News, 6 พ.ค. 2004 / CBS News, 6 ธ.ค. 1999 https://cbsnews.com/news/an-american-hero https://www.cbsnews.com/news/return-to-my-lai/
• Glenn Andreotta ​เสียชีวิต​วันที่ 8 ​เมษายน 1968 ​ขณะ OH-6A ​ถูก​ยิง​ตก (Virtual Wall) VVMF ​ลง "8 April 1968" ​และ Stars and Stripes ​ว่า​เสียชีวิต​ใน​การรบ "three weeks later" ​เมื่อ​อายุ 20 — Virtual Wall / Vietnam Veterans Memorial Fund / Stars and Stripes, 21 ธ.ค. 2016 https://blog.virtualwall.org/da/AndreottaGU01a.htm https://www.vvmf.org/Wall-of-Faces/1147/GLENN-U-ANDREOTTA/page/5/ https://www.stripes.com/news/2016-12-21/larry-colburn-the-last-hero-of-my-lai-1551394.html
• ​วันที่ 6 ​มีนาคม 1998 ​กองทัพ​สหรัฐฯ ​มอบ Soldier's Medal ​ให้ Thompson, Colburn ​และ Andreotta (​หลัง​เสียชีวิต) VVMF ​คัด​จาก The New York Times ​ฉบับ 7 ม.ค. 2006 ​ส่วน NPR (1998) ​รายงาน​พิธี​ที่​อนุสรณ์​ทหารผ่านศึก​เวียดนาม​โดย​ไม่​ระบุ​วันที่​และ​ไม่​เอ่ยถึง Andreotta — Vietnam Veterans Memorial Fund / Stars and Stripes, 21 ธ.ค. 2016 / NPR, "Veterans Honored for Trying to Stop My Lai Massacre" https://www.vvmf.org/Wall-of-Faces/1147/GLENN-U-ANDREOTTA/page/5/ https://www.stripes.com/news/2016-12-21/larry-colburn-the-last-hero-of-my-lai-1551394.html https://www.npr.org/1998/03/06/1035935/veterans-honored-for-trying-to-stop-my-lai-massacre
• Soldier's Medal ​มอบ "for heroism not involving actual conflict with an armed enemy" — ​กองทัพบก​สหรัฐฯ, "For Heroism… The Soldier's Medal", 2 ก.พ. 2010 https://www.army.mil/article/33873/for_heroism_the_soldiers_medal
• Thompson ​เสียชีวิต​เช้ามืด​วัน​ศุกร์​ที่ 6 ​มกราคม 2006 ​อายุ 62 ​ปี ​ด้วย​มะเร็ง ​ตาม AP ​ส่วน Wikipedia ​ว่า​เขา​ถูก​ถอด​เครื่องช่วย​ชีวิต​ที่​ศูนย์​การแพทย์​ทหารผ่านศึก​ใน​เมือง Pineville ​รัฐ​ลุยเซียนา — Associated Press ​ผ่าน HeraldNet, 6 ม.ค. 2006 / GlobalSecurity, 7 ม.ค. 2006 / Wikipedia, Hugh Thompson Jr. https://www.heraldnet.com/?p=353297 https://www.globalsecurity.org/military/library/news/2006/01/mil-060107-voa05.htm https://en.wikipedia.org/wiki/Hugh_Thompson_Jr.

​บท​ที่ 14 · ​คำตัดสิน

• ​ก่อน 12 ​เมษายน 1961 ​ยาน​ตระกูล​เดียวกัน​ขึ้น​บิน​เจ็ด​ครั้ง ​สำเร็จ​เต็ม​รูปแบบ​สาม​ครั้ง ​สุนัข​ตาย​สี่​ตัว — Wikipedia, List of Vostok and Voskhod missions / RussianSpaceWeb (Anatoly Zak) https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Vostok_and_Voskhod_missions https://russianspaceweb.com/vostok1_preflight.html
• ​เหนือ​ศูนย์​ของ Petrov ​ผู้เชี่ยวชาญ​ชี้​ว่า​ยังมี​อีก​อย่าง​น้อย​สามชั้น — Pavel Podvig, Russian Strategic Nuclear Forces, 22 ต.ค. 2022 https://russianforces.org/blog/2022/10/did_stanislav_petrov_save_the_.shtml
• Vasili Arkhipov ​เรือดำน้ำ B-59 ​ปี 1962 ​เรื่อง​ที่​เขา​ค้าน​การยิง​ตอร์ปิโด​นิวเคลียร์​ยืน​บน​ประวัติศาสตร์​บอกเล่า (Radchenko ​ว่า "It's all oral history") — Meduza, 4 ธ.ค. 2024 / National Security Archive, 3 ต.ค. 2022 https://meduza.io/en/feature/2024/12/04/closer-now-than-ever https://nsarchive.gwu.edu/node/4005
• Alexei Leonov ​เดิน​อวกาศ​ครั้งแรก​ปี 1965 ​ใน​บันทึก​ความทรงจำ​เขา​ว่า​ตัดสินใจ​ไม่​บอก​ควบคุม​ภารกิจ​ว่า​จะ​ลด​แรงดัน​ชุด ​รายงาน​ปี 1965 ​ของ​เขา​เอง ​ซึ่ง​เปิดเผย​ปี 2020 ​เล่า​เบา​กว่า ​แหล่ง​ของ​ฝั่ง​รายงาน (Zak, Smithsonian Magazine, 26 ​มี.ค. 2020) ​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ​ใน​บันทึก​ค้นคว้า — Leonov & David Scott, Two Sides of the Moon, ​ตอนที่​ตัด​มา​ลง Smithsonian Air & Space, ม.ค. 2005 https://www.smithsonianmag.com/air-space-magazine/the-nightmare-of-voskhod-2-8655378/
• Louis Slotin ​ที่ Los Alamos 21 ​พฤษภาคม 1946 ​ไขควง​ลื่น ​ชิ้นส่วน​ครอบ​แกน​พลูโตเนียม ​เขา​ปัด​ครึ่ง​ทรงกลม​ออก​ด้วยมือ ​และ​เสียชีวิต 30 ​พฤษภาคม 1946 ​เก้า​วัน​ต่อมา (​เรื่อง​ไขควง​เป็น​วิธี​ที่​ไม่​ได้รับ​อนุมัติ​มาจาก Wikipedia, Demon core ​ซึ่ง​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ) — Los Alamos Historical Society, The Slotin accident (​จดหมาย​ของ Morrison ​ลงวันที่ 4 ​มิ.ย. 1946) / Canada's History, Zeilig (​ลง​จาก The Beaver, ส.ค./ก.ย. 1995 ​โพสต์ 28 ส.ค. 2016) https://losalamoshistory.org/the-slotin-accident-inside-the-archives/ https://www.canadashistory.ca/explore/science-technology/dr-louis-slotin-and-the-invisible-killer
• ​กติกา​กองทุน Carnegie ​ไม่​นับ​คน​ที่​ก่อ​อันตราย​ขึ้น​เอง — Carnegie Hero Fund Commission, ​หน้า​เกณฑ์​การเสนอชื่อ https://carnegiehero.org/nominate
• Sophie Scholl ​ที่​มหาวิทยาลัย​มิวนิก 18 ​กุมภาพันธ์ 1943 ​ถูก​พิจารณาคดี​วันที่ 22 ​กุมภาพันธ์ ​ประหาร​ด้วยกิ​โย​ติน​ที่ Stadelheim ​ราว 17.00 น. ​อายุ 21 ​ส่วน​ที่​นักประวัติศาสตร์ Hans Günter Hockerts ​พบ​ว่าการ​โยน​ใบปลิว​ถูก​วางแผน​ไว้​ก่อน​หลาย​วัน​และ​ทำ​ร่วมกับ​พี่ชาย ​มาจาก FAZ, 3 พ.ค. 2021 ​ซึ่ง​ที่อยู่​ไฟล์​ใน​บันทึก​ค้นคว้า​ถูก​ตัด​ย่อ ​จึง​ไม่​ใส่​ลิงก์ — Wikipedia ​ภาษาเยอรมัน, Sophie Scholl (​ไม่​แสดง​วันที่) https://de.wikipedia.org/wiki/Sophie_Scholl
• Jan Hus ​ที่ Constance ​ปี 1415 ​ปฏิเสธ​สูตร​ถอนคำพูด​ตลอด​ช่วง​ราว 5 ​มิถุนายน​ถึง 6 ​กรกฎาคม ​ถูก​เผา​วันที่ 6 ​กรกฎาคม ​ขี้เถ้า​ถูก​โปรย​ลง​แม่น้ำ Rhine — Wikipedia, Jan Hus / Philip Schaff, History of the Christian Church ​เล่ม 6 https://en.wikipedia.org/wiki/Jan_Hus https://www.ccel.org/ccel/schaff/hcc6.ii.vi.viii.html
• Nelson Mandela ​ที่​ศาลพ​ริ​ทอเรีย 20 ​เมษายน 1964 ​ประโยค "But if needs be, it is an ideal for which I am prepared to die" ​ใน​ต้นฉบับ​พิมพ์ดีด​ของ​มูลนิธิ ​ทนาย​ขอให้​ตัด ​เขา​ให้​ใส่​กลับ ​แหล่ง​เล่า​ไม่​ตรงกัน​ว่า​ใคร​แนะนำ​อะไร ​ทุก​แหล่ง​ตรงกัน​สาม​ข้อ ​ทนาย​กลัว​โทษประหาร ​เขา​ยืนยัน​ประโยค ​ประโยค​ยังอยู่ ​ส่วน​ข้อ​ว่า​ตอนนั้น​เขา​เป็น​ผู้นำ​ที่​มีชื่อเสียง​อยู่แล้ว​ไม่​ได้​เปิด​แหล่ง​ตรวจ — Nelson Mandela Foundation / Mail & Guardian (Joel Joffe, ​ราว ก.พ. 2010) / Al Jazeera, 20 ​เม.ย. 2024 https://www.nelsonmandela.org/news/entry/i-am-prepared-to-die-2 https://madiba.mg.co.za/article/2010-02-13-lawyer-tells-how-he-tried-to-cut-mandela-speech https://www.aljazeera.com/features/2024/4/20/i-am-prepared-to-die-when-mandela-shook-apartheid-changed-south-africa
• Alexei Navalny ​บิน​กลับ​มอสโก 17 ​มกราคม 2021 ​ทั้งที่​กรมราชทัณฑ์​ประกาศ​ว่า​จะ​จับ ​ถูกจับ​ที่​ด่าน​ตรวจ​หนังสือเดินทาง​ราว 21:00 — The Moscow Times, 17 ม.ค. 2021 / Al Jazeera, 17 ม.ค. 2021 https://www.themoscowtimes.com/2021/01/17/as-it-happened-navalny-returns-to-russia-a72635 https://www.aljazeera.com/news/2021/1/17/kremlin-critic-navalny-heads-home-to-russia-despite-arrest-risk
• Navalny ​เสียชีวิต​ใน​เรือนจำ 16 ​กุมภาพันธ์ 2024 ​ฝ่าย​รัสเซีย​ว่า​เป็นสาเหตุ​ทางธรรมชาติ (​คณะ​สอบสวน​ว่า​ไม่​มี​อาชญากรรม ​อ้าง "combined disease") ​ส่วน​รัฐบาล​อังกฤษ ​ฝรั่งเศส ​เยอรมนี ​สวีเดน ​และ​เนเธอร์แลนด์ ​ใน​แถลงการณ์ร่วม​กุมภาพันธ์ 2026 ​ว่า​เขา​ถูก​วางยา (epibatidine) ​ซึ่ง​เป็น​ข้ออ้าง​ของ​รัฐบาล ​ไม่​ใช่​ผล​ชันสูตร​ที่​เปิดเผย — Wikipedia, Death of Alexei Navalny (​ไม่​แสดง​วันที่) https://en.wikipedia.org/wiki/Death_of_Alexei_Navalny
• Peter Norman ​ที่​โอลิมปิก​เม็กซิโก​ซิตี 16 ​ตุลาคม 1968 ​ติด​เข็มกลัด OPHR ​บน​แท่น​ข้าง​นัก​วิ่ง​ผิวดำ​สอง​คน ​และ​เสนอ​ให้​แบ่ง​ถุงมือ​คู่​เดียว — Wikipedia, Peter Norman (​ไม่​แสดง​วันที่) https://en.wikipedia.org/wiki/Peter_Norman
• ​ราคา​ที่ Norman ​จ่าย​เป็น​ข้อ​ถกเถียง ​ครอบครัว​และ​หลานชาย​ว่า​ถูก​เกลียด​และ​ไม่​ได้​ไป​มิวนิก 1972 ​ทั้งที่​ผ่าน​เกณฑ์ (CNN, ​เม.ย. 2012 ​ระบุ​ว่า​เป็น​ข้ออ้าง) ​ส่วน​คณะกรรมการ​โอลิมปิก​ออสเตรเลีย​ว่า​เขา "was not punished" ​และ "was not blacklisted" (Mike Tancred ​ใน CNN, 21 ส.ค. 2012) — CNN, ​เม.ย. 2012 (​ปี​และ​เดือน​อนุมาน​จาก​ที่อยู่​หน้า​เว็บ) ​และ CNN, 21 ส.ค. 2012 https://cnn.com/2012/04/24/sport/olympics-norman-black-power/index.html https://edition.cnn.com/2012/08/21/world/asia/australia-norman-olympic-apology
• ซือ​หม่า​เชียน​เลือก​รับโทษ​ตอน (​การตอน) ​แทน​ฆ่าตัวตาย ​เขียน​ใน​จดหมาย​ว่า "A man has only one death. That death may be as weighty as Mount T'ai, or it may be as light as a goose feather" ​ห้อง​ที่​เขา​ถูก​ตอน​เรียก​ว่า "silkworm chamber" ​ปี​ที่​ถูก​ตอน​ไม่​ตรงกัน Wikipedia ​ว่า 99 ​ปีก่อน​คริสตกาล ​บท​อ่าน​ของ R. Eno ​ที่ Indiana University ​ว่า 98 ​ซึ่ง​ไม่​มี​ที่อยู่​หน้า​เว็บ ​และ​ความแท้​ของ​จดหมาย​มี​นักวิชาการ​สงสัย — Sima Qian, ​จดหมาย​ถึง Ren An ​ฉบับ​แปล​ของ Burton Watson (1958) ​ตาม​หน้า Ethics of Suicide, University of Utah (​รายการ​ลงวันที่ 14 พ.ค. 2015) https://ethicsofsuicide.lib.utah.edu/selections/sima-qian/

​เล่ม​นี้​จะ​ผิด​เมื่อ

• ​มี​เอกสาร​แสดงว่า​มี​คน​สั่ง​ให้ Hugh Thompson ​ลง​จอด ​หรือ​มี​คนอื่น​ตัดสินใจ​แทน​เขา
• ​มี​หลักฐาน​ว่า ​ใน​วินาที​ที่​เขา​ลง​จาก​เครื่อง ​เขา​มี​เหตุ​ให้​เชื่อ​ว่า​ทหาร​กลุ่ม​นั้น​ไม่​มีทาง​ยิง
• ​มี​ใคร​สัก​คน​จาก​ห้อง​ที่​การค้น​ครั้งนี้​ไม่​ได้​เข้าไป ​ได้​คะแนน​สูง​กว่า
• ​ห้อง​ที่​ไม่​ได้​ค้น ​คือ​หนังสือพิมพ์​ที่​ไม่​ใช่​ภาษาอังกฤษ ​แฟ้ม​รายบุคคล​ของ Yad Vashem ​คำประกาศ​เกียรติคุณ​เหรียญ George Cross ​และ​ละตินอเมริกา​กับ​ตะวันออกกลาง