01 · ​สิ่ง​ที่​ไวยากรณ์​บังคับ​ให้​พูด

​เดือน​มิถุนายน 1997 ​กาญจนา ​นาค​สกุล ​เขียน​ลง​จดหมายข่าว​ราชบัณฑิตยสถาน ​ถึง​เสียง​พากย์​ไทย​ใน​หนัง​ต่างประเทศ ​ที่​พ่อ​เรียกตัว​เอง​ว่า ​ผม ​และ​เรียก​ลูก​อายุ​ไม่​ถึง​สิบ​ขวบ​ของ​ตัวเอง​ว่า ​คุณ

​คำ​พากย์​ชุด​นั้น​ไม่​มี​คำ​ไหน​แปล​ผิด I ​คือ ​ผม you ​คือ ​คุณ ​ทุก​คำ​มี​อยู่​ใน​พจนานุกรม ​สิ่ง​ที่​ผิด​คือ​ความสัมพันธ์ ​กาญจนา​เขียน​ว่า​มัน​ขัดหู ​เพราะ​ไม่​มี​พ่อ​คน​ไหน​ใน​เมือง​ไทย​พูด​กับ​ลูก​ตัวเอง​อย่างนั้น ​สรรพนาม​คู่​นี้​ประกาศ​ออกมา​ว่า​คน​สอง​คน​ห่าง​กัน​และ​เป็นทางการ​ต่อกัน ​พ่อ​กับ​ลูก​เก้า​ขวบ​ยืน​อยู่​ใน​ความสัมพันธ์​แบบ​นั้น​ไม่​ได้

​ความผิดพลาด​ไม่​ได้​เริ่ม​ใน​ห้อง​พากย์ ​มัน​เริ่ม​ที่​ต้นฉบับ ​ประโยค​อังกฤษ​ที่​ส่ง​มา​ให้​แปล​ไม่​ได้​บอก​ว่า​คน​สอง​คน​นี้​ใกล้​กัน​แค่​ไหน ​ใคร​อยู่​สูง​กว่า​ใคร ​ผู้พูด​เป็น​ชาย​หรือ​หญิง ​เพราะ I ​กับ you ​ไม่​บังคับ​ให้​บอก​สัก​อย่าง​เดียว ​ภาษาไทย​บังคับ​ทั้ง​สาม​อย่าง ​คน​พากย์​จึง​ต้อง​เติม​สิ่ง​ที่​ต้นทาง​ไม่​เคย​มี ​แล้ว​เติม​ผิด

​นี่​คือ​สันหลัง​ของ​เล่ม​นี้ ​การแปล​ไม่​ได้​ทำ​คำ​หาย ​มัน​ทำ​ข้อบังคับ​หาย ​ทุก​ภาษา​บังคับ​ให้​ผู้พูด​ระบุ​บางอย่าง ​และ​ปล่อย​อีก​หลายอย่าง​ไว้​คลุมเครือ​ได้ ​รายการ​ของ​สอง​กอง​นี้​ไม่​เคย​ตรงกัน​ระหว่าง​ภาษา​คู่​ไหน​เลย ​สิ่ง​ที่​หาย​ไป​ตอน​ข้าม ​คือ​ของ​ใน​กอง​ที่​ถูก​บังคับ ​พอ​ถึง​อีก​ฝั่ง ​มัน​กลายเป็น​ของ​ที่​ใส่​ก็ได้ ​ไม่​ใส่​ก็ได้ ​และ​ของ​ที่​ไม่​ใส่​ก็ได้ ​สุดท้าย​ก็​ไม่​ถูก​ใส่

​ข้อบังคับ​ที่​เห็นชัด​ที่สุด​อยู่​ใน​ภาษา Tariana ​ตระกูล Arawak ​ทางตะวันตก​เฉียง​เหนือ​ของอ​เม​ซอน Alexandra Aikhenvald ​ลงพื้น​ที่​กับ​ภาษา​นี้​เอง ​และ​บันทึก​ไว้​ใน A Grammar of Tariana ​ว่า​กริยา​จำกัด​แทบ​ทุก​ตัว​ต้อง​แบก evidential ​ไป​ด้วย — ​หน่วยคำ​ที่​บอก​ว่า​ผู้พูด​รู้เรื่อง​ที่​กำลัง​พูด​มาจาก​ไหน ​มี​ให้​เลือก​ห้า​แบบ ​และ​เชื่อม​ติด​ไป​กับ​กาล ​ถอด​ออก​เมื่อไร ​ประโยค​ผิด​ไวยากรณ์​ทันที ​พูดว่า "โฆ​เซ​เล่น​ฟุตบอล" ​เปล่าๆ ​ไม่​ได้ ​ต้อง​ผูก​คำตอบ​ไป​พร้อมกัน​ว่า​รู้​มา​ได้​อย่างไร

​ภาษาอังกฤษ​ไม่​มี​ช่อง​นั้น "José played football" ​จบ​สมบูรณ์ ​ถูก​ไวยากรณ์ ​และ​เงียบสนิท​เรื่อง​ที่มา​ของ​ข้อมูล ​เวลา​ข้าม​จาก Tariana ​มา​อังกฤษ ​หน่วยคำ​ที่​แปล​ว่า​ได้ยิน​คนอื่น​เล่า​ต้อง​กลายร่าง​เป็น​วลี — apparently, it is said, I hear that, allegedly — Aikhenvald ​ระบุ​กลุ่ม​คำ​เหล่านี้​ไว้​ใน​ฐานะ​ทางออก​มาตรฐาน ​ปัญหา​ไม่​ได้​อยู่​ที่​ความหมาย​เพี้ยน ​มัน​อยู่​ที่​สถานะ ​ต้นทาง​เป็น​หน่วยคำ​ที่​ขาดไม่ได้ ​ปลายทาง​เป็น​คำวิเศษณ์​ที่​ตัดทิ้ง​เมื่อไร​ก็ได้ ​บรรณาธิการ​คน​ถัดไป​ลบ apparently ​ออก​หนึ่ง​คำ ​ประโยค​ยัง​อ่าน​รู้เรื่อง​เหมือนเดิม ​และ​สิ่ง​ที่​ไวยากรณ์​ต้นทาง​บังคับ​ไว้​ก็​หาย​ไป​โดย​ไม่​มี​ใคร​สังเกต

​ภาษา​ตุรกี​บีบ​เรื่อง​เดียวกัน​ลงมา​เหลือ​หน่วยคำ​สอง​ตัว -DI ​ใช้กับ​อดีต​ที่​ผู้พูด​เห็น​มา​กับ​ตา -mIş ​ใช้กับ​อดีต​ที่​ผู้พูด​อนุมาน​เอา​หรือ​ได้ยิน​คนอื่น​เล่า ​สอง​ประโยค​ต่างกัน​แค่​ตรงนั้น​จุด​เดียว ​และ​เด็ก​ตุรกี​จับความ​ต่าง​นี้​ได้​ตั้งแต่​เล็ก ​ตาม​คำอธิบาย​พื้นฐาน​ของ Aksu-Koç ​และ Slobin ​ปี 1986 ​ภาษา Quechua ​สำเนียง Cuzco ​มี​สาม​ตัว -mi ​รู้​เอง -si ​ได้ยิน​มา -chá ​เดา​เอา ​ภาษาอังกฤษ​ต้อง​พ่วง​ทั้ง​อนุประโยค​เพื่อ​บอก​สิ่ง​ที่​ภาษา​เหล่านี้​บอก​ด้วย​พยางค์​เดียว

​ภาษาไทย​บังคับ​คนละ​หมวด ​และ​บังคับ​หนัก​กว่า​ที่​คนไทย​รู้ตัว ​กริยา eat ​ใน​ภาษาอังกฤษ​มี​คำ​เดียว ​ใน​ภาษาไทย​มี​สี่​ชั้น ​กิน ​เป็น​ชั้น​เปล่า ​รับประทาน ​เป็น​ชั้น​สุภาพ ​ฉัน ​ใช้กับ​พระ ​เสวย ​ใช้กับ​พระมหากษัตริย์​และ​เจ้านาย​ชั้นสูง ​เลือก​ผิด​ชั้น​ไม่​ใช่​ความผิด​ทาง​สำนวน ​มัน​กลายเป็น​การลบหลู่ ​หรือ​ความเป็นทางการ​ผิดที่​จน​น่าขัน ​ประโยค​ไทย​ว่า "​ท่าน​เสวย​แล้ว" ​บอก​ฐานะ​ของ​ประธาน​ไว้​ใน​ตัว​กริยา ​ประโยค "he ate" ​บอก​ไม่​ได้ ​ต้อง​ต่อ​คำ​เข้าไป​อีก​ท่อน​หนึ่ง

​ฝั่ง​สรรพนาม​บุรุษ​ที่สอง​ไต่​เป็น​บันได​สี่​ขั้น ​กาญจนา​ไล่​ไว้​ครบ​ใน​บทความ​ปี 1997 ​ใต้เท้า ​สำหรับ​ผู้ใหญ่​ที่​นับถือ ​ใต้ฝ่าพระบาท ​สำหรับ​หม่อมเจ้า ​ใต้ฝ่าละอองพระบาท ​สำหรับ​พระองค์เจ้า​ขึ้นไป ​ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ​สำหรับ​พระมหากษัตริย์ ​สี่​รูป​นี้​สลับ​กัน​ไม่​ได้ ​แต่ละ​รูป​ตรึง​ยศ​ของ​ผู้ฟัง​ไว้​ใน​ตัว​คำ ​คำ​ว่า you ​ไม่​ตรึง​อะไร​เลย ​และ​ตรึง​ไม่​ได้​ถ้า​ไม่​แทรก​คำ​เรียกขาน​เข้าไป ​ครับ ​กับ ​ค่ะ ​ก็​เรื่อง​เดียวกัน ​ประโยค​สุภาพ​ส่วนใหญ่​ขาด​มัน​ไม่​ได้ ​และ​มัน​บอก​เพศ​ของ​ผู้พูด​กับ​ระดับ​ความเป็นทางการ​ไป​พร้อมกัน Eric McCready ​วาง​กรอบ​ความหมาย​เชิง​ประกอบ​ให้​ระบบ​นี้​ใน​ปี 2014 ​ข้อสรุป​ตรงกัน ​ไทย​ทำให้​สิ่ง​ที่​อังกฤษ​ปล่อย​ไว้​นอก​ไวยากรณ์ ​กลายเป็น​โครงสร้าง​ที่บังคับ

​คำ​ว่า "​คำ​ที่​แปล​ไม่​ได้" ​จึง​เป็น​กรอบ​ที่​ผิด ​คำอธิบาย​ได้​เสมอ ​รับประทาน ​อธิบาย​จบ​ได้​ใน​ย่อหน้า​เดียว ​สำนักงาน​ราชบัณฑิตยสภา​อธิบาย​เอง​ใน​รายการวิทยุ "​รู้ ​รัก ​ภาษาไทย" ​ออกอากาศ 30 ​ตุลาคม 2009 ​ว่า​คำ​นี้​เดิม​เป็น​สอง​คำ ​รับ ​กับ ​ประทาน ​ใช้​ตอน​เจ้านาย​ชั้น​พระองค์เจ้า​หรือ​หม่อมเจ้า​ประทาน​ของ​ให้​สามัญชน ​และ​รายการ​นั้น​สั่ง​ให้​เว้น​จังหวะ​ระหว่าง​สอง​พยางค์​เมื่อ​ใช้​ใน​ความหมาย​ราชาศัพท์ ​เพื่อ​ไม่​ให้​ปน​กับ​คำ​เดียว​ที่​แปล​ว่า​กิน​เฉยๆ ​นั่น​คือ​คำอธิบาย​ที่​ครบ ​ใคร​จะ​ยก​ไป​ใส่​เชิงอรรถ​ก็ได้

​สิ่ง​ที่​ทำ​ไม่​ได้​คือ​ถอน​ข้อบังคับ ​คำอธิบาย​เป็นการ​เติม ​และ​การเติม​ทำได้​เสมอ ​ข้อบังคับ​เป็น​ช่องว่าง​ที่​ต้อง​เติม ​และ​ภาษา​ที่​ไม่​มี​ช่อง​นั้น​สร้าง​ช่อง​ขึ้น​มา​ไม่​ได้ ​ประโยค​อังกฤษ​ที่​พูดถึง​การกิน ​ไม่​มี​ที่ว่าง​บังคับ​ให้​ระบุ​ยศ ​จะ​ใส่​ก็​ใส่​ได้ ​แต่​ไม่​มี​อะไร​บังคับ ​และ​ไม่​มี​อะไร​สะดุด​ตอนที่​ไม่​ใส่ ​ระยะห่าง​ระหว่าง "​ใส่​ได้" ​กับ "​ต้อง​ใส่" ​คือ​ทั้งหมด​ของ​หนังสือ​เล่ม​นี้

​ถึง​ตรงนี้​ต้อง​ขีดเส้น​ให้​ชัด ​ข้อเท็จจริง​ทาง​ไวยากรณ์​ข้างบน​ไม่​มี​ใคร​เถียง ​แต่​คำถาม​ว่า​ไวยากรณ์​แบบนี้​เปลี่ยน​ความจำ​หรือ​ความคิด​ของ​ผู้พูด​หรือไม่ ​ยัง​ไม่​มี​คำตอบ Tosun, Vaid ​และ Geraci ​ปี 2013 ​รายงาน​ว่า​คนพูด​ตุรกี​จำ​ข้อความ​ที่​ทำเครื่องหมาย​ว่า​เห็น​เอง​ได้ดี​กว่า ​และ​มัก​จำ​ข้อความ​ที่​ได้ยิน​ต่อมา​สลับ​เป็น​เห็น​เอง Ünal, Pinto, Bunger ​และ Papafragou ​ปี 2016 ​ทำ​ใหม่​ด้วย​งาน​ที่​ไม่​ใช้​ภาษา​เลย ​ใช้​ภาพ​แทน​คำ ​แล้ว​พบ​ว่า​คนพูด​ตุรกี​กับ​คนพูด​อังกฤษ​สับสน​พอกัน ​งาน​สอง​ชิ้น​นี้​ตอบ​สวนทาง​กัน ​และ​การค้นคว้า​ของ​เล่ม​นี้​หา​ชิ้น​ที่สาม​ที่​ตัดสิน​ไม่​พบ

​มี​งาน​อีก​ชิ้น​ชื่อ "Lost in translation, apparently" ​ใน​วารสาร Bilingualism: Language and Cognition ​ที่​ทดสอบ​จุด​ข้าม​นี้​กับ​คน​สอง​ภาษา​ตุรกี-​อังกฤษ​โดยตรง ​การค้นคว้า​ครั้งนี้​ยืนยัน​ได้​แค่​ชื่อเรื่อง​กับ​วารสาร ​ไม่​ได้​อ่าน​ตัวเลข​ข้างใน ​ตัวเลข​จาก​งาน​ชิ้น​นั้น​จึง​ไม่​ปรากฏ​ที่ไหน​ใน​เล่ม​นี้ ​เส้น​ที่​เล่ม​นี้​ยืน​อยู่​แคบ ​และ​ตั้งใจ​ให้​แคบ ​เล่ม​นี้​อ้าง​สิ่ง​ที่​ข้อความ​สูญเสีย​ตอน​ข้าม​ภาษา ​ไม่​ได้​อ้าง​สิ่ง​ที่​สมอง​ผู้พูด​กลายเป็น

​ข้อสอบ​สำหรับ​เข้ามา​อยู่​ใน​เล่ม​นี้​มี​ข้อ​เดียว ​ต้อง​เป็น​กรณี​ที่​ระบุ​วันที่​ได้ ​และ​มี​แหล่ง​อ้างอิง​ที่​เปิด​แล้ว​เจอ​ของจริง ​ไม่​ใช่​ตัวอย่าง​ที่​เล่า​ต่อกัน​มา ​บท​หนึ่ง​ใน​เล่ม​นี้​มี​ไว้​รื้อ​หลักฐาน​ที่​คน​อ้าง​บ่อย​ที่สุด​ของ​ประโยค​หลัก​เล่ม​เอง ​จำนวน​คำ​เรียก​หิมะ​ใน​ภาษา​เอสกิโม​พอง​ขึ้น​จาก​การอ้าง​ต่อกัน ​โดย​ไม่​มี​ใคร​กลับ​ไป​นับ Laura Martin ​ไล่​สาย​การอ้าง​นั้น​ใน​ปี 1986 Geoffrey Pullum ​เขียน​ต่อ​ใน​ปี 1989 ​กฎ​ข้อ​นี้​ใช้กับ​ทั้ง​เล่ม ​ข้ออ้าง​ที่​เข้าข้าง​สมมติฐาน​ของ​เรา​เอง ​ต้อง​ถูก​ตรวจ​หนัก​กว่า​ข้ออ้าง​ที่​ขัด​มัน ​ไม่​ใช่​เบา​กว่า

​เล่ม​นี้​เป็น​เล่ม​ปิด​ของ​หนังสือ​รุ่น​หนึ่ง​จาก​โรงงาน​นี้ ​รุ่น​ก่อนหน้า​เขียน​ภาษาอังกฤษ​ก่อน ​แล้ว​ค่อย​แปล​เป็นไทย ​ภาษาไทย​ที่​ออกมา​ถูก​ทุก​คำ​และ​ไม่​มีชีวิต ​เหตุผล​อยู่​ใน​สิบ​สี่​ย่อหน้า​ที่​ผม​เพิ่ง​เขียน​ไป ​ถ้า​ต้นฉบับ​เป็น​อังกฤษ ​ประโยค​ถูก​บังคับ​ให้​ระบุ​เท่าที่​อังกฤษ​บังคับ ​ไทย​ที่​เดินตาม​มา​ทีหลัง​จึง​บรรทุก​ได้​แค่นั้น ​ชั้นเชิง​ที่​ไทย​บังคับ — ​ยศ ​ระยะห่าง ​ความสุภาพ ​เพศ​ของ​ผู้พูด — ​ไม่​มี​อะไร​ใน​ต้นฉบับ​เรียกร้อง​ให้​ใส่ ​ผู้แปล​จึง​ใส่​ระดับ​กลางๆ ​ที่​ปลอดภัย​ลง​ไป​ทุก​ประโยค ​ผล​คือ​หนังสือ​ที่​ไม่​มี​ใคร​ใน​นั้น​ยืน​อยู่​ตรงไหน​เลย

​รุ่น​นี้​เขียนไทย​ก่อน​โดยตั้งใจ ​และ​เหตุผล​ไม่​ใช่​ความรัก​ภาษา ​มัน​คือ​เครื่องมือ ​โรงงาน​นี้​มี​เครื่องวัด​คุณภาพ​ภาษาไทย​แล้ว ​ยัง​ไม่​มี​เครื่องวัด​คุณภาพ​ภาษาอังกฤษ ​จึง​เขียน​ด้าน​ที่วัด​ได้​ก่อน ​แล้ว​ให้​อีก​ด้าน​เดินตาม​สัญญา​ที่​เขียน​ไว้​เป็น​ลายลักษณ์อักษร ​รุ่น​ถัดไป​ต้อง​งาม​พร้อมกัน​ทั้งสอง​ภาษา ​ประโยค​นั้น​เป็น​ข้อกำหนด ​ไม่​ใช่​ความปรารถนา ​และ​เงื่อนไข​ของ​มัน​ชัด​อยู่แล้ว ​ต้อง​มี​เครื่องวัด​ฝั่ง​อังกฤษ​ก่อน

​สิ่ง​ที่​ข้าม​ไม่​ได้: ​ความสัมพันธ์​ระหว่าง​ผู้พูด​กับ​ผู้ฟัง​ข้าม​จาก​อังกฤษ​มา​ไทย​ไม่​ได้ ​เพราะ I ​กับ you ​ไม่​เคย​บังคับ​ให้​ต้นฉบับ​ระบุ​มัน​ไว้ ​คน​พากย์​จึง​ต้อง​เดา ​และ​เดา​ผิด​ตั้งแต่​คำ​แรก ​ในทางกลับกัน ​แหล่งที่มา​ของ​ข้อมูล​ข้าม​จาก Tariana ​หรือ​ตุรกี​ไป​อังกฤษ​ไม่​ได้ ​เพราะ​ปลายทาง​ไม่​มี​ช่อง​ที่​ต้อง​เติม ​มี​แต่​คำ​ที่​เติม​ได้ ​และ​คำ​ที่​เติม​ได้​ก็​ตัดออก​ได้

​จะ​พลิก​คำตัดสิน​นี้​ได้​เมื่อ: ​มี​คน​แสดง​ประโยค Tariana ​ที่​มี​กริยา​จำกัด​แต่​ไม่​มี evidential ​แล้ว​เจ้าของภาษา​ยอมรับ​ว่า​ถูก​ไวยากรณ์ ​หรือ​แสดง​ภาษา​ปลายทาง​ที่​ไม่​มี​หมวด​หนึ่ง ​แต่​ยัง​บังคับ​ผู้แปล​ให้​ระบุ​หมวด​นั้น​ทุกครั้ง​โดย​ไม่ต้อง​เติม​คำ​เข้าไป — ​ถ้า​อย่างใดอย่างหนึ่ง​เกิดขึ้น ​ประโยค​หลัก​ของ​เล่ม​นี้​พัง​ทั้ง​เล่ม

​แหล่ง: ​กาญจนา ​นาค​สกุล, "​คำสรรพนาม​ใน​ภาษาไทย​สะท้อน​วัฒนธรรม​ไทย," ​จดหมายข่าว​ราชบัณฑิตยสถาน ​ปี​ที่ 7 ​ฉบับ​ที่ 73 (​มิถุนายน 2540 / 1997), http://legacy.orst.go.th/?knowledges=%E0%B8%84%E0%B8%B3%E0%B8%AA%E0%B8%A3%E0%B8%A3%E0%B8%9E%E0%B8%99%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B9%83%E0%B8%99%E0%B8%A0%E0%B8%B2%E0%B8%A9%E0%B8%B2%E0%B9%84%E0%B8%97%E0%B8%A2%E0%B8%AA%E0%B8%B0%E0%B8%97%E0%B9%89e · ​สำนักงาน​ราชบัณฑิตยสภา, "​รับประทาน," ​รายการวิทยุ "​รู้ ​รัก ​ภาษาไทย," ​ออกอากาศ 30 ​ตุลาคม 2552 / 2009, http://legacy.orst.go.th/?knowledges=%E0%B8%A3%E0%B8%B1%E0%B8%9A%E0%B8%9B%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%97%E0%B8%B2%E0%B8%99-%E0%B9%93%E0%B9%90-%E0%B8%95%E0%B8%B8%E0%B8%A5%E0%B8%B2%E0%B8%84%E0%B8%A1-%E0%B9%92%E0%B9%95%E0%B9%95%E0%B9%92 · Alexandra Aikhenvald, A Grammar of Tariana, Cambridge University Press, https://www.cambridge.org/core/books/grammar-of-tariana-from-northwest-amazonia/FC9135A672C8EB1F643905ABD87C456C · Aikhenvald, evidentiality typology, https://academic.oup.com/book/11481/chapter/160189133 · Aksu-Koç & Slobin 1986, https://wals.info/refdb/record/Aksu-Koc-and-Slobin-1986 · Martina Faller, Cuzco Quechua evidentials, https://personalpages.manchester.ac.uk/staff/martina.t.faller/documents/thesis-a4.pdf · Eric McCready, "A Semantics for Honorifics with Reference to Thai," PACLIC 28 (2014), https://aclanthology.org/Y14-1058.pdf · Tosun, Vaid & Geraci 2013, https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0749596X13000235 · Ünal, Pinto, Bunger & Papafragou 2016, https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0749596X15001266 · "Lost in translation, apparently," Bilingualism: Language and Cognition (​ยืนยัน​เฉพาะ​ชื่อเรื่อง​และ​วารสาร ​ตัวเลข​ยัง​ไม่​ได้​ตรวจ), https://www.cambridge.org/core/journals/bilingualism-language-and-cognition/article/abs/lost-in-translation-apparently-bilingual-language-processing-of-evidentiality-in-a-turkishenglish-translation-and-judgment-task/94BBB0151AB2214E72DFFE1BB71B9AF6 · Laura Martin 1986, https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1525/aa.1986.88.2.02a00080 · Geoffrey Pullum 1989, https://pullum.ppls.ed.ac.uk/EskimoHoax.pdf