06 · สีน้ำเงินสองสีของรัสเซีย
ปี 2007 ที่ MIT คนพูดรัสเซียยี่สิบเอ็ดคนตัดสินคู่สีน้ำเงินที่คร่อมเส้นแบ่งระหว่าง goluboy กับ siniy ได้เร็วกว่าคู่ที่อยู่ข้างเดียวกันของเส้นนั้น 1,164 มิลลิวินาทีต่อ 1,288 มิลลิวินาที
ต่างกัน 124 มิลลิวินาที นั่นคือขนาดจริงของผลที่เล่มนี้ยอมรับ เล็กกว่าที่ถูกอ้างกันมาก บทนี้จึงพิมพ์งานที่ทำซ้ำได้กับงานที่ทำซ้ำไม่ได้ไว้ด้วยกัน เพราะแยกกันพิมพ์เมื่อไร ผู้อ่านจะได้ตัวเลขโดยไม่ได้ขอบเขตของมัน
ปี 1969 คำถามเรื่องสีถูกตอบไปแล้วครั้งหนึ่ง และตอบไปทางตรงข้าม Brent Berlin กับ Paul Kay ตีพิมพ์ Basic Color Terms: Their Universality and Evolution สำรวจ 98 ภาษา แล้วเสนอว่าคำสีพื้นฐานของทุกภาษาถูกหยิบมาจากชุดสากลสิบเอ็ดหมวด และเข้าคลังคำตามลำดับที่ทำนายได้กว้าง ๆ ข้อเสนอนี้ยิงตรงไปที่การอ่าน Whorf แบบแรงที่สุด คือความเชื่อว่าแต่ละภาษาซอยสเปกตรัมตามใจตัวเอง
สิ่งที่รอดมาถึงวันนี้ไม่ใช่ลำดับสิบเอ็ดขั้นแบบเป๊ะ World Color Survey ที่ตามมา — 110 ภาษา และเป็นชุดข้อมูลที่ทั้ง Winawer et al. 2007 และ Kay & Regier 2007 ใช้อ้าง — ดันลำดับตายตัวให้กลายเป็นแนวโน้มเชิงสถิติ ข้อสรุปที่เหลืออ่อนลง แต่ยังมีของ มีแรงบางอย่างบีบให้ภาษาที่ไม่เกี่ยวข้องกันเลยตั้งชื่อสีไปในทางเดียวกัน
และสองฝั่งนี้ไม่ได้ขัดกันจริง Kay & Regier ยืนยันพร้อมกันสองอย่างในการวิเคราะห์ซ้ำปี 2007 ของตัวเอง — เส้นแบ่งสีไม่ได้ตั้งตามอำเภอใจ และเส้นแบ่งสีสัมพันธ์กับความต่างเชิงการรับรู้ระหว่างผู้พูดต่างภาษา นักวิจัยหลักในสนามนี้เรียกกรอบ "สากลนิยมปะทะสัมพัทธนิยม" ว่าเป็นการแบ่งขั้วเทียม
รัสเซียไม่มีคำกลางสำหรับน้ำเงิน ผู้พูดต้องเลือกระหว่าง goluboy สำหรับน้ำเงินอ่อน กับ siniy สำหรับน้ำเงินเข้ม เลือกทุกครั้ง ไม่ใช่เฉพาะตอนอยากพูดให้ละเอียด อังกฤษไม่มีข้อบังคับนี้ Winawer, Witthoft, Frank, Wu, Wade & Boroditsky เอาความต่างนี้เข้าห้องทดลอง แล้วตีพิมพ์ใน PNAS 104(19):7780–7785 ปี 2007
ผู้เข้าร่วมคือเจ้าของภาษารัสเซีย 26 คนกับเจ้าของภาษาอังกฤษ 24 คน คัดจากบอสตัน ทดสอบที่ MIT ตัดออกเมื่อพลาดเกิน 25% ของ trial เหลือฝั่งละ 21 คน (อังกฤษออก 3 รัสเซียออก 5) งานคือดูสี่เหลี่ยมสี ตอบให้เร็วที่สุดว่าสองชิ้นที่ให้เลือก ชิ้นไหนตรงกับสีเป้าหมาย ทำสามแบบ — ไม่มีอะไรรบกวน มีตัวเลขให้ท่องค้างไว้ในใจ และมีตารางเชิงพื้นที่ให้จำ
ผลออกมาแคบกว่าที่เล่าต่อกันมาก คนรัสเซียเร็วขึ้นเมื่อคู่สีคร่อมเส้น goluboy/siniy จริง แต่เฉพาะคู่สีที่ใกล้กันจนแยกยาก และเฉพาะตอนที่ไม่มีตัวเลขให้ท่อง ปฏิสัมพันธ์ category × interference อยู่ที่ F(2,40) = 5.3, p = 0.009 คนอังกฤษไม่มีข้อได้เปรียบเชิงหมวดหมู่ในเงื่อนไขไหนเลย F(1,20) = 0.150, p = 0.703
ตัวเลขที่ชี้ชัดที่สุดคือการท่องเลขกินข้อได้เปรียบนั้นไปเท่าไร ฝั่งรัสเซีย 173 มิลลิวินาที ฝั่งอังกฤษ 14 มิลลิวินาที [t(40) = 2.142, p = 0.038] และในการเทียบคู่ขนานอีกชุด 189 ต่อ 15 มิลลิวินาที [t(40) = 2.17, p = 0.036] ดูเฉพาะในกลุ่มรัสเซียเอง ข้อได้เปรียบสำหรับคู่สีใกล้มีนัยสำคัญตอนไม่มีอะไรรบกวน (1,164 ต่อ 1,288 มิลลิวินาที; t(20) = 2.59, p = 0.0176) และตอนมีตัวรบกวนเชิงพื้นที่ (1,162 ต่อ 1,270 มิลลิวินาที; t(20) = 2.18, p = 0.041) ตอนมีตัวเลขให้ท่อง ไม่มีนัยสำคัญ
ผู้เขียนเองสรุปไว้แคบกว่าที่ผู้อ่านเล่าต่อกัน ผลนี้เล็ก ขึ้นกับงานที่ทำ — เฉพาะการแยกที่ยาก เฉพาะเงื่อนไขที่เร่งเวลาและไม่ให้คิดออกมาเป็นคำ — และเกิดสดตอนนั้น ภาษาถูกเรียกใช้ระหว่างตัดสิน และปิดสวิตช์ได้ด้วยการกันช่องทางคำพูดไว้ ไม่ใช่ระบบการมองเห็นที่ถูกจูนใหม่ถาวร
งานที่หนุนกันมีอยู่ แต่ไม่ได้ยืนห่างกันเท่าที่ควร Winawer et al. อ้างงานสามชิ้นที่ใช้ triad paradigm แบบเดียวกัน — Witthoft et al. 2003 (conference proceedings), Drivonikou et al. 2007 (PNAS 104:1097–1102) และ Gilbert, Regier, Kay & Ivry 2006 (PNAS 103:489–494) ที่ชื่อบทความบอกไว้เองว่าผลปรากฏใน right visual field ไม่ปรากฏใน left ห้องปฏิบัติการสองสาย คือ Kay/Regier/Ivry กับ Boroditsky/Winawer คาบเกี่ยวกันอยู่ การยืนยันจึงมีจริง แต่ไม่ใช่การยืนยันจากคนนอก
ถึงตรงนี้ต้องพิมพ์อีกครึ่งหนึ่ง งานสายเดียวกันนี้อีกหลายชิ้นทำซ้ำไม่ได้ และชิ้นที่ทำซ้ำไม่ได้ คือชิ้นที่ถูกเล่าซ้ำมากที่สุด
เพศทางไวยากรณ์ไม่ได้เปลี่ยนวิธีที่คนบรรยายวัตถุ นั่นคือคำตัดสินหลังการทำซ้ำสองครั้ง ข้ออ้างเดิมมาจาก Boroditsky, Schmidt & Phillips 2003 "Sex, Syntax, and Semantics" ในเล่ม Language in Mind ของ Gentner & Goldin-Meadow (MIT Press) ในเยอรมัน กุญแจเป็นเพศชาย คนเยอรมันบรรยายกุญแจเป็นภาษาอังกฤษว่า hard, heavy, jagged ในสเปน คำเดียวกันเป็นเพศหญิง คนสเปนบรรยายว่า beautiful, elegant, tiny งานคู่กันคือ Phillips & Boroditsky 2003 เรื่องการตัดสินความคล้ายระหว่างภาพคนกับภาพวัตถุที่มีเพศ ตอนถูกทำซ้ำ ทั้งสองชิ้นยังไม่เคยผ่าน peer review ในวารสาร ชิ้นหนึ่งอยู่ในหนังสือ อีกชิ้นอยู่ใน conference proceedings
ครั้งแรกที่มีคนลองทำซ้ำ ผลไม่ออก Mickan, Schiefke & Stefanowitsch 2014 "Key is a llave is a Schlüssel: A failure to replicate an experiment from Boroditsky et al. 2003" ใน Yearbook of the German Cognitive Linguistics Association ลองสองแบบแยกจากกัน คือ word association กับ primed lexical decision กับผู้พูดเยอรมันและสเปน ไม่มีแบบไหนได้ผลเดิมกลับมา ผู้เขียนสรุปเหลือสองทาง ผลเดิมเป็น artifact ของรายละเอียดวิธีการที่ไม่ได้บันทึกไว้ หรือเป็นความบังเอิญทางสถิติ
ครั้งที่สองลงทะเบียนแผนล่วงหน้าและกำลังทางสถิติสูงกว่า ผลก็ยังไม่ออก Elpers, Jensen & Holmes 2022 "Does grammatical gender affect object concepts? Registered replication of Phillips and Boroditsky (2003)" ใน Journal of Memory and Language 127:104357 เก็บผู้เข้าร่วมรวม N = 375 เมื่อใส่แหล่งความแปรปรวนของความคลาดเคลื่อนเข้าไปตามที่ควร การตัดสินความคล้ายของผู้พูดสเปนและเยอรมันไม่แสดงผลตามเพศทางไวยากรณ์เลย รูปแบบเดิมโผล่เฉพาะในเงื่อนไขควบคุมอีกชุด ที่เอาคนพูดอังกฤษมาฝึกหมวดหมู่เทียมเลียนแบบเพศ นั่นคือผลของการฝึก ไม่ใช่ผลของไวยากรณ์แม่
เวลาแนวตั้งของภาษาจีนกลางล้มแบบเดียวกัน Boroditsky 2001 "Does Language Shape Thought? Mandarin and English Speakers' Conceptions of Time" ใน Cognitive Psychology 43(1):1–22 ทำสามการทดลอง — ที่ 1 นักศึกษาพูดอังกฤษ 26 คนกับพูดจีนกลาง 20 คน, ที่ 2 นักศึกษาสองภาษา 25 คน, ที่ 3 เจ้าของภาษาอังกฤษ 70 คน — แล้วรายงานว่าคนสองภาษาจีน-อังกฤษคิดเรื่องเวลาในแนวตั้งมากกว่าคนอังกฤษภาษาเดียว เหตุที่ยกคือจีนกลางมีอุปลักษณ์เชิงพื้นที่แนวตั้งสำหรับเวลาเพิ่มเข้ามา
Chen 2007 ใน Cognition ตั้งชื่อบทความว่า "Do Chinese and English speakers think about time differently? Failure of replicating Boroditsky (2001)" และไม่พบความต่างของเวลาตอบสนองตามที่ทำนายไว้ ที่หนักกว่านั้นคือการวิเคราะห์คลังข้อความในบทความเดียวกัน คนจีนใช้อุปลักษณ์เวลาแนวนอนบ่อยกว่าแนวตั้ง กลไกที่ใช้อธิบายผลเดิมจึงถูกดึงพื้นออกไปด้วย ยังมีความพยายามทำซ้ำอีกหลายชิ้นที่ถูกอ้างชื่อไว้ในวรรณกรรมสายนี้ — January & Kako 2007, Tse & Altarriba 2008, Chen & O'Seaghdha 2013 — dossier ของเล่มนี้ไม่ได้ดึงตัวบทมาตรวจเอง จึงพิมพ์ไว้ตามที่วรรณกรรมอ้าง ไม่ใช่ในฐานะที่ยืนยันแล้ว
และผลเรื่องความจำสีโดยรวม เมื่อชั่งกันทั้งชั้น ไม่น่าเชื่อถือ Wright, Davies & Franklin 2015 "Whorfian effects on colour memory are not reliable" ใน Quarterly Journal of Experimental Psychology 68:745–758 (DOI 10.1080/17470218.2014.966123) เก็บข้อมูลข้ามภาษาและข้ามช่วงวัย แล้วใช้ Bayesian model comparison ชั่งสมมติฐาน "มีผล Whorfian" กับ "ไม่มีผล Whorfian" ตรง ๆ หลักฐานเอนไปทางไม่มีอย่างสม่ำเสมอ ชิ้นนี้ทำให้บทนี้อึดอัดที่สุด เพราะมันไม่ได้ล้มงานของฝั่งตรงข้าม มันล้มสายเดียวกับที่ siniy กับ goluboy ยืนอยู่
คำอธิบายที่ลงตัวที่สุดของสถิติที่กระจัดกระจายแบบนี้มาจาก Regier & Xu 2017 ใน WIREs Cognitive Science 8:e1440 ตัวแปรที่ตัดสินว่าผลจะโผล่หรือไม่ ไม่ใช่ภาษา แต่เป็นความไม่แน่นอนของตัวแทนความคิดที่ไม่ใช่ภาษา งานที่ตอบได้แน่ — ง่าย เห็นพร้อมกัน ไม่ต้องแบกไว้ในความจำ — แทบไม่มีผล งานที่ไม่แน่นอน — หน่วงเวลา ยาก — ให้ผลใหญ่ขึ้น ทั้งสองคนเสนอสิ่งนี้เป็นคำอธิบายของประวัติการทำซ้ำที่ปนกัน ไม่ใช่ผลการทดลองใหม่ และเล่มนี้พิมพ์มันไว้แบบนั้น
ขนาดของผลจริงจึงพูดได้แค่นี้ เล็ก ขึ้นกับงาน และมองเห็นได้เฉพาะตอนเร่งเวลา หรือตอนมีอะไรมาแย่งช่องทางคำพูดไป นอกเงื่อนไขนั้นมันหายไป และเมื่อชั่งรวมทั้งชั้นแบบที่ Wright, Davies & Franklin ทำ มันไม่ยืน ใครที่อ้างว่าผู้พูดต่างภาษาอยู่กันคนละโลก ไม่มีตัวเลขในบทนี้ให้ยืม 124 มิลลิวินาทีไม่ใช่โลกอีกใบ
แต่คนแปลทำงานอยู่ในเงื่อนไขนั้นพอดี ทีละประโยค ภายใต้เวลา ตรงเส้นแบ่งที่สองทางเลือกเกือบเหมือนกัน — ตรงกับที่ผลนี้โผล่ทุกข้อ เมื่อประโยครัสเซียบังคับให้เลือก goluboy หรือ siniy แล้วประโยคอังกฤษรับได้แค่ blue สิ่งที่หายไปไม่ใช่เฉดสี สิ่งที่หายไปคือความจำเป็นที่ต้องเลือก
ตัวเลขรวมของทั้งสนามนี้ไม่มีให้พิมพ์ dossier ของเล่มนี้หา meta-analysis ที่คำนวณขนาดผลเฉลี่ยของ linguistic relativity ทั้งสนามไม่พบ ตัวเลขแบบนั้นจึงไม่ปรากฏในหน้านี้ และไม่ควรปรากฏที่ไหนโดยไม่มีแหล่ง
สิ่งที่ข้ามไม่ได้: ภาษารัสเซียบังคับให้ผู้พูดวางน้ำเงินทุกเฉดไว้ข้างใดข้างหนึ่งของเส้นแบ่ง goluboy/siniy ก่อนจะพูดประโยคนั้นจบ ภาษาอังกฤษไม่บังคับ และรับข้อบังคับนั้นไม่ได้ — คำว่า light blue คืนเฉดสีให้ แต่คืนความจำเป็นที่ต้องเลือกไม่ได้ และสิ่งที่ไม่จำเป็น คนแปลตัดทิ้งได้เสมอ
จะพลิกคำตัดสินนี้ได้เมื่อ: มีห้องปฏิบัติการที่ไม่เกี่ยวข้องกับทั้งสาย Boroditsky/Winawer และสาย Kay/Regier ลงทะเบียนแผนล่วงหน้า แล้วทำ triad task ของ Winawer et al. 2007 ซ้ำที่กำลังทางสถิติสูงกว่าเดิม ได้ปฏิสัมพันธ์ category × interference กลับมา หน้านี้แข็งขึ้น ไม่ได้กลับมา หน้านี้ลงไปอยู่กองเดียวกับเพศทางไวยากรณ์และเวลาแนวตั้ง ผลทั้งสองทางพลิกบทนี้ได้
แหล่ง: Winawer, Witthoft, Frank, Wu, Wade & Boroditsky 2007, PNAS 104(19):7780–7785 — http://lera.ucsd.edu/papers/pnas-2007.pdf · Berlin & Kay 1969, Basic Color Terms — https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/distributed/B/bo3643648.html · Kay & Regier 2007, Cognition 102:289–298 — https://lclab.berkeley.edu/papers/berinmo-cognition-in-press.pdf · Mickan, Schiefke & Stefanowitsch 2014 — https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/gcla-2014-0004/html?lang=en · Elpers, Jensen & Holmes 2022, Journal of Memory and Language 127:104357 — https://www.reed.edu/psychology/thought-lab/assets/publications/Elpers,%20Jensen,%20_%20Holmes%202022%20-%20JML.pdf · Phillips & Boroditsky, "Effects of Grammatical Gender on Object Description" — https://escholarship.org/uc/item/3j37f380 · Boroditsky 2001, Cognitive Psychology 43(1):1–22 — http://lera.ucsd.edu/papers/mandarin.pdf · Chen 2007, Cognition — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17070793/ · Wright, Davies & Franklin 2015, QJEP 68:745–758 — https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17470218.2014.966123 · Regier & Xu 2017, WIREs Cognitive Science 8:e1440 — https://terry-regier.github.io/lclab/papers/whorf-wires-preprint-v2.pdf
บทถัดไป · 7 / 1107 · รู้ได้ยังไง