17 · หมุด
ถ้าคุณเคยเชื่อเรื่องหนึ่งถูกมาตลอด แล้ววันหนึ่งมีคนที่พูดเก่งกว่ามาเถียง จนคุณเปลี่ยนไปเชื่อสิ่งที่ผิด คุณรู้แล้วว่าความเชื่อที่ถูกเพียงอย่างเดียวยังไม่พอ
ความเชื่อที่ถูกแต่ไม่มีอะไรผูกไว้ จะหนีไปกับคนที่พูดเก่งที่สุดคนถัดไป
รูปปั้นที่วิ่งหนี
ภาพที่แม่นที่สุดของเรื่องนี้เป็นรูปปั้น
ในบทสนทนาชื่อ Meno ที่ Plato เขียนไว้ Socrates เปรียบความเชื่อที่ถูกกับรูปปั้นของ Daedalus ช่างในตำนานที่ปั้นรูปได้เหมือนมีชีวิตจนมันวิ่งหนีได้ รูปปั้นที่ไม่ได้ผูกไว้จะหนีไป รูปปั้นที่ผูกไว้จะอยู่กับที่ ความเชื่อที่ถูกก็เช่นกัน มันดีตราบเท่าที่มันยังอยู่ แต่มันไม่ยอมอยู่นาน จนกว่าจะถูกผูกไว้ด้วยการเข้าใจว่าทำไมมันจึงจริง และเมื่อผูกแล้ว มันจึงกลายเป็นความรู้
นี่คือสิ่งที่คนมองนาฬิกาในบทที่ 2 ขาด ความเชื่อของเขาถูก แต่ไม่มีเชือกเส้นไหนผูกมันไว้กับเวลาจริงเลย
หมุดในเล่มนี้คือสิ่งที่คุณยึดไว้เป็นหลักในชีวิต และหมุดที่ดีทำงานแบบเดียวกับที่ผูกรูปปั้นของ Daedalus มันเป็นที่ผูกเชือก ความเชื่อที่ถูกจึงไม่หนีไปไหน
สามเกณฑ์ของหมุด
ถ้าจะมีอะไรสักอย่างที่คุณยึดเป็นหมุดในชีวิต มันต้องผ่านสิ่งเดียวกับทุกข้อความในเล่มนี้
ข้อแรก มันต้องไม่อยู่ที่ขอบล่าง หมุดหลายข้อที่คุณถือต้องไปด้วยกันได้ ถ้าในสถานการณ์หนึ่ง ทุกทางเลือกผิดหมุดสักข้อเสมอ หมุดชุดนั้นไม่ได้บอกทางคุณ มันทำให้ทุกทางผิดเท่ากัน อย่างที่บทที่ 15 พบ เมื่อหมุดสองข้อชนกัน คุณต้องรู้ว่าข้อไหนยอมหลีกให้ข้อไหน
ข้อที่สอง มันต้องไม่อยู่ที่ขอบบน หมุดที่ไม่ห้ามอะไรเลยไม่ได้ผูกอะไรไว้ มันแทบไม่มีวันผิด เหมือนคำทำนายของหมอดูในบทที่ 10 และแทบไม่บอกอะไรเหมือนกัน หมุดที่ใช้ได้ต้องมีราคา มันต้องทำให้บางทางเลือกหายไป และคุณต้องบอกได้ว่าวันไหนที่คุณทำผิดต่อมัน
ข้อที่สาม มันต้องถูกผูกไว้ด้วยเหตุ และถูกทดสอบด้วยการใช้ชีวิตจริง เกสปุตตสูตรเดียวกับที่บทที่ 4 ยกมา ไม่ได้จบที่สิบข้อห้าม มันให้เกณฑ์ไว้ด้วยว่า เมื่อใดรู้ด้วยตนเองว่าสิ่งใดเมื่อถือปฏิบัติจนเต็มที่แล้วเป็นไปเพื่อทุกข์ และผู้รู้ติเตียน ให้ละสิ่งนั้น เมื่อใดรู้ว่ามันเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุข ให้ถือปฏิบัติ อ่านด้วยภาษาของเล่มนี้ นั่นคือวิธีเดินของบทที่ 13 ที่ใช้กับชีวิต ลงมือทำจนสุด ดูผลที่เกิดขึ้นจริง และเปิดให้คนที่รู้ช่วยตรวจ
ลองเอาหมุดข้อหนึ่งมาไล่ดู พูดความจริงเสมอ เกณฑ์ข้อที่สองผ่าน มันห้ามการโกหกทุกครั้ง และคุณรู้ได้ทันทีในวันที่ทำผิดต่อมัน เกณฑ์ข้อแรกต้องคิดต่อ ถ้าคุณถือหมุดอีกข้อว่าอย่าทำให้ใครเจ็บ จะมีวันที่ความจริงบางเรื่องทำให้คนเจ็บ ในวันนั้นหมุดสองข้อห้ามทุกทางพร้อมกัน เว้นแต่คุณรู้ล่วงหน้าว่าข้อไหนยอม หรือแยกให้ชัดว่าการไม่โกหกกับการไม่ต้องพูดทุกเรื่องเป็นคนละอย่าง เกณฑ์ข้อที่สามคือถือมันจริงไปสักระยะ ดูว่ามันพาชีวิตไปทางไหน แล้วถามคนที่รู้จักคุณดีว่าเขาเห็นอะไร
สามข้อนี้ไม่ได้บอกว่าหมุดของคุณควรเป็นอะไร บทที่ 15 บอกไว้แล้วว่าข้อเท็จจริงกับตรรกะตอบคำถามนั้นแทนคุณไม่ได้ มันบอกแค่ว่าหมุดแบบไหนผูกอะไรไว้ไม่ได้
หมุดที่ไม่ปิดทาง
ยังมีหมุดอีกแบบหนึ่งที่ดูแข็งแรงที่สุด และพังง่ายที่สุด คือหมุดที่ห้ามคุณตั้งคำถามกับมัน
บทที่ 12 พบว่าความเชื่อที่ยืนบนขอบ ที่ความน่าจะเป็นหนึ่ง เรียนรู้ไม่ได้อีกแล้ว หมุดที่ห้ามถามคือความเชื่อแบบนั้น มันไม่ได้แข็งแรงเพราะมันถูก มันแข็งเพราะมันเลิกฟังโลก
Charles Sanders Peirce ที่ตั้งชื่อ abduction ในบทที่ 4 วางกฎข้อแรกของการใช้เหตุผลไว้ว่า ถ้าอยากรู้ ต้องไม่พอใจกับสิ่งที่ตัวเองเอนเอียงจะเชื่ออยู่แล้ว และจากกฎข้อนั้นมีผลตามมาข้อหนึ่ง ที่เขาบอกว่าควรจารึกไว้บนทุกกำแพงของเมืองแห่งปรัชญา อย่าปิดทางของการไต่ถาม
ชีวิตที่ถูกตรวจ
เมื่อกว่าสองพันสี่ร้อยปีก่อน Socrates พูดต่อหน้าศาลที่กำลังจะตัดสินประหารเขา ตามที่ Plato บันทึกไว้ในบทสนทนาชื่อ Apology ว่า ชีวิตที่ไม่ถูกตรวจสอบ ไม่คุ้มค่าที่มนุษย์จะมี
ชีวิตที่ถูกตรวจสอบไม่ใช่ชีวิตที่ไม่มีหมุด มันคือชีวิตที่รู้ว่าหมุดแต่ละตัวผูกอะไรไว้ ด้วยเชือกอะไร และพร้อมจะเปลี่ยนเชือกเส้นที่ผุ
เกณฑ์สามข้อในบทนี้เป็นสิ่งที่เล่มนี้อนุมานเองจากแผนที่ของบทก่อนๆ ไม่มีงานวิจัยที่วัดว่าคนที่ใช้มันมีชีวิตที่ดีกว่า และเล่มนี้บอกไว้ตรงนี้ตามที่เป็น
หมุดที่ดีไม่ได้ตรึงคุณไว้กับที่ มันเป็นที่ผูกเชือก ความรู้ของคุณจึงไม่หนีไปไหน และเชือกเส้นที่ผุ ก็เปลี่ยนได้โดยไม่ต้องถอนหมุด
จะพลิกคำตัดสินนี้ได้เมื่อ: มีหลักฐานว่าหมุดที่ขัดกันเอง หรือหมุดที่ไม่ห้ามอะไรเลย หรือหมุดที่ห้ามตั้งคำถาม นำทางการตัดสินใจของคนได้ดีกว่าหมุดที่ผ่านสามเกณฑ์นี้อย่างเป็นระบบ ในเรื่องเดียวกัน เพราะสามเกณฑ์นี้เป็นการอนุมานของเล่ม ไม่ใช่ผลการทดลอง หลักฐานแบบนั้นจะพลิกบทนี้ได้ทันที
แหล่ง:
- Plato, Meno 97d–98a รูปปั้นของ Daedalus ที่ต้องผูกไว้ด้วยการเข้าใจเหตุ — https://classics.mit.edu/Plato/meno.html
- เกสปุตตสูตร พระไตรปิฎกฉบับหลวง เล่ม 20 ข้อ 505 — https://84000.org/tipitaka/pitaka_item/v.php?B=20&A=4930&Z=5092
- Peirce, กฎข้อแรกของการใช้เหตุผลและ "Do not block the way of inquiry", Collected Papers 1.135 ต้นฉบับปี 1898 — https://commens.org/dictionary/term/first-rule-of-reason
- Plato, Apology 38a ฉบับแปลของ Benjamin Jowett — https://classics.mit.edu/Plato/apology.html