2 · นาฬิกาที่หยุดเดิน
ถ้านาฬิกาบนผนังบ้านคุณถ่านหมดตั้งแต่เมื่อคืน เข็มค้างอยู่ที่สิบโมงสิบห้า แล้วคุณบังเอิญเหลือบไปมองตอนสิบโมงสิบห้าพอดี คุณจะเชื่อว่าตอนนี้สิบโมงสิบห้า นาฬิกาเรือนนั้นไม่เคยพลาดมาหลายปี ความเชื่อของคุณจริง และเหตุผลของคุณก็ดี
ถ้านาฬิกาที่หยุดเดินบอกเวลาตรง คุณเชื่อถูก ด้วยเหตุผลที่ดี และคุณก็ยังไม่รู้
ประโยคนั้นมีของสามอย่างที่ต้องแยกออกจากกันก่อนไปต่อ จริง เชื่อ และรู้
สามชั้น
จริงเป็นเรื่องของประโยคกับโลก อย่างที่บทที่ 1 วางไว้ ประโยคว่าตอนนี้สิบโมงสิบห้าจะจริงหรือเท็จ ขึ้นกับเวลาที่เป็นอยู่ ไม่ขึ้นกับว่าใครเชื่อ
เชื่อเป็นเรื่องของคน คุณเชื่อเรื่องที่เท็จได้ และเรื่องที่จริงอาจไม่มีใครเชื่อเลยสักคน
รู้อยู่สูงกว่าทั้งสองชั้น มันต้องการให้ความเชื่อจริง และต้องการอีกอย่างหนึ่งที่ทำให้มันไม่ได้จริงเพราะโชค คำถามของทั้งบทคือ อีกอย่างหนึ่งนั้นคืออะไร
เหตุผลยังไม่พอ
คำตอบแรกที่ใครก็นึกออกคือเหตุผล
Plato ลองคำตอบนี้ไว้ในบทสนทนาชื่อ Theaetetus เมื่อกว่าสองพันสามร้อยปีก่อน ความรู้คือความเชื่อที่จริงพร้อมคำอธิบาย ตำราสมัยใหม่ย่อคำตอบสายนี้ว่า ความเชื่อที่จริงและมีเหตุผลรองรับ และมันเป็นคำตอบที่ฟังขึ้นที่สุดมาอีกนาน
นาฬิกาเรือนนั้นทำลายมัน คนมองนาฬิกามีครบทุกอย่างที่คำตอบนี้ขอ ความเชื่อของเขาจริง เหตุผลของเขาก็ดี นาฬิกาที่เดินตรงมาหลายปีเป็นเหตุผลที่ดีกว่าเหตุผลที่ใช้กันในเรื่องอีกมาก แต่ความเชื่อของเขาจริงเพราะบังเอิญ ถ้าเขามองช้าไปสองนาที เหตุผลเดิมจะพาเขาไปเชื่อเรื่องที่เท็จ ด้วยความมั่นใจเท่าเดิมทุกประการ
Bertrand Russell ใช้นาฬิกาที่หยุดเดินอธิบายว่าความเชื่อที่จริงยังไม่ใช่ความรู้ ไว้ในหนังสือปี 1948 สิบห้าปีต่อมา Edmund Gettier ตีพิมพ์บทความยาวสามหน้า ยกสองกรณีที่มีทั้งความเชื่อที่จริงและเหตุผลที่ดีครบถ้วน แต่ไม่มีใครยอมเรียกว่ารู้ สามหน้านั้นทำให้นักปรัชญาต้องตามหาอีกอย่างหนึ่งนั้นกันใหม่ และนิยามที่เสนอกันหลังจากนั้น ยังไม่มีแบบไหนที่ทุกฝ่ายยอมรับ
สังเกตให้ดีว่าสิ่งที่ขาดไปไม่ใช่ความเชื่อหรือเหตุผล มันคือสายที่ควรต่อระหว่างเหตุผลกับความจริง และจากข้างในหัวของคนมองนาฬิกา สายที่ขาดกับสายที่ต่ออยู่ให้ความรู้สึกเหมือนกันทุกประการ
ประโยคที่ฟังเหมือนไม่ได้บอกอะไร
ประโยคว่าหิมะเป็นสีขาว จริงก็ต่อเมื่อหิมะเป็นสีขาว
ฟังเหมือนพูดซ้ำ แต่ Alfred Tarski นักตรรกศาสตร์ชาวโปแลนด์ ใช้ประโยครูปนี้เป็นเกณฑ์ของทฤษฎีความจริงทั้งทฤษฎี และยกตัวอย่างหิมะไว้ในบทความที่อธิบายงานของเขาเองเมื่อปี 1944 ฝั่งหนึ่งของประโยคคือถ้อยคำ อีกฝั่งคือโลก และคำว่าจริงคือสะพานระหว่างสองฝั่ง ใครจะนิยามความจริงอย่างไรก็ได้ แต่นิยามนั้นต้องทำให้ประโยครูปนี้ออกมาจริงทุกประโยค
นิยามแบบตรงกับโลกไม่ใช่นิยามเดียว คู่แข่งหลักคือสายที่ว่าประโยคจริงเมื่อมันเข้ากันได้กับความเชื่อทั้งระบบ (coherence) และสายที่ William James เสนอในปี 1907 ว่าความคิดที่จริงคือความคิดที่เรารับเข้ามา ตรวจ และยืนยันได้ (pragmatism) ทั้งสามสายเถียงกันว่าสะพานทำด้วยอะไร แต่ไม่มีสายไหนบอกว่าความจริงคือสิ่งเดียวกับความเชื่อของใครคนหนึ่ง
ความจริงไม่ได้อยู่ในหัวคุณ และไม่ได้อยู่ในประโยค มันอยู่ตรงรอยต่อที่ประโยคแตะโลก ส่วนความรู้คือการที่คุณแตะรอยต่อนั้นด้วยเหตุที่ถูกตัว ไม่ใช่ด้วยโชค
จะพลิกคำตัดสินนี้ได้เมื่อ: มีนิยามของความรู้ที่ไม่มีตัวอย่างค้านแบบนาฬิกาหยุดเดินหลงเหลืออยู่ และผู้ที่ศึกษาเรื่องนี้ยอมรับร่วมกัน เมื่อนั้นประโยคที่ว่านิยามของความรู้ยังไม่ยุติต้องเขียนใหม่ ส่วนเส้นแบ่งระหว่างจริงกับเชื่อไม่ขึ้นกับเงื่อนไขนี้
แหล่ง:
- Russell 1948, Human Knowledge: Its Scope and Limits หน้า 170–171 — คนที่มองนาฬิกาซึ่งไม่เดินแล้วได้ความเชื่อที่จริงเรื่องเวลา แต่พูดไม่ได้ว่ามีความรู้ Russell ใช้เป็นตัวอย่างของความเชื่อจริงที่ยังไม่ใช่ความรู้ — https://philosphere.blog/2018/03/28/russell-and-the-stopped-clock/
- Gettier 1963, "Is Justified True Belief Knowledge?", Analysis 23(6): 121–123 — สองกรณีที่ความเชื่อจริงและมีเหตุผลรองรับ แต่ไม่ใช่ความรู้ — https://en.wikipedia.org/wiki/Gettier_problem
- Plato, Theaetetus 201c–d ความรู้คือความเชื่อที่จริงพร้อมคำอธิบาย — https://plato.stanford.edu/entries/plato-theaetetus/
- Ichikawa & Steup, "The Analysis of Knowledge", Stanford Encyclopedia of Philosophy — ข้อเสนอหลังปี 1963 และข้อค้าน — https://plato.stanford.edu/entries/knowledge-analysis/
- Tarski 1944, "The Semantic Conception of Truth", Philosophy and Phenomenological Research 4(3): 341–376 — https://sites.ualberta.ca/~francisp/Phil426/TarskiTruth1944.pdf
- James 1907, Pragmatism บรรยายที่ 6 — https://monadnock.net/james/pragmatism-6.html
- Young, "The Coherence Theory of Truth", Stanford Encyclopedia of Philosophy — https://plato.stanford.edu/entries/truth-coherence/